HV129 - Trường chuyên, lớp chọn ở Việt Nam

29 Tháng Tám 2018 9:41 SA
ĐẶNG TỰ ÂN*

Bookmark and Share

Hình ảnh của HV129 - Trường chuyên, lớp chọn ở Việt Nam

Là người có nhiều năm gắn bó, trải nghiệm về trường chuyên, lớp chọn, tôi có những trăn trở, suy nghĩ của riêng mình và mong muốn được trao đổi cùng bạn đọc.

1. Trường chuyên, lớp chọn

Nhiều năm trước, trường chuyên, lớp chọn (sau đây gọi tắt là hệ chuyên) được thành lập ở cả ba cấp: tiểu học (TH), trung học cơ sở (THCS) và trung học phổ thông (THPT). Tuy nhiên, theo Nghị quyết 02-NQ-HNTW ngày 24-12-1996 của Ban chấp hành Trung ương, Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định các địa phương chỉ được mở hệ chuyên ở cấp THPT. Theo quan niệm “Trường chuyên là trường trung học, trong đó đào tạo toàn diện và nâng cao một số môn học gọi là môn chuyên”. Lớp chọn cũng được hiểu theo quan niệm như vậy và được mở ở từng khối lớp trong tất cả các trường trung học. Ngoài tên gọi phổ biến là trường chuyên, còn xuất hiện các tên gọi khác như trường năng khiếu, trường chất lượng cao, trường bồi dưỡng nhân tài, trường thực hành hoặc chỉ gọi chung là trường phổ thông.

Thực hiện ý kiến chỉ đạo của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng, vào năm 1964, một số tỉnh ở phía Bắc đã mở các lớp “toán đặc biệt”. Với mục đích tập trung học sinh cấp 3 trong tỉnh, thành phố có khả năng học giỏi môn toán, nhằm bồi dưỡng chuyên sâu, hướng tương lai trở thành các nhà toán học. Hai năm sau, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 cùng mở các lớp toán đặc biệt. Trải qua 52 năm, từ ít tỉnh có 3 lớp toán đặc biệt, đến nay đã mở rộng ra trên 2.000 lớp chuyên, với 75 trường chuyên, cho 9 tới11 khối chuyên và tổng số trên 70.000 học sinh (chiếm gần 3% học sinh THPT toàn quốc). Tất cả các tỉnh, thành phố và một số trường đại học đều có mở trường chuyên, đặc biệt có 8 địa phương còn thành lập từ 2 tới 5 trường chuyên. Chưa kể có tới hàng vạn các lớp chọn ở khắp tỉnh thành trong toàn quốc.

2. Những mặt được

Một trong những mặt được và cũng là thành tích lớn nhất của hệ chuyên là cung cấp thành viên đội tuyển Việt Nam tham dự các kỳ thi Olympic khoa học quốc tế. Các đội tuyển đã gặt hái được nhiều huy chương qua các kỳ thi. Chỉ tính riêng đội tuyển toán dự thi Olympic quốc tế, tính từ 1974 đến nay đã giành được 236 huy chương các loại, trong đó có 60 huy chương vàng. Trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, học sinh hệ chuyên đã mang về nhiều giải cho các địa phương. Những học sinh giỏi trong đội tuyển thi quốc gia và quốc tế, có thành tích cao được tuyển thẳng vào các trường đại học. Ngoài ra, tỷ lệ trúng tuyển vào các trường đại học hằng năm của hệ chuyên rất cao.

Hệ chuyên tiên phong và lan tỏa trong toàn ngành, tạo ra phong trào thi đua dạy giỏi-học giỏi sôi động khắp cả nước. Trong một lần làm việc, với một số chuyên gia của trường Đại học Paris 5, họ có nhận định: khắp nơi, những trường mà chúng tôi đã đến đều thấy chung một cách dạy-học, đó là hướng tới các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và quốc tế.

Hệ chuyên ở các địa phương được dành ưu ái, đầu tư tốt nhất về con người, cơ sở vật chất cũng như các chế độ học bổng, khen thưởng giáo viên và học sinh. Tính đến nay, có gần 70% các trường chuyên trong toàn quốc đạt chuẩn quốc gia.

Những cán bộ chủ chốt ở các lĩnh vực kinh tế, xã hội, thương mại, quốc phòng và an ninh, của Việt Nam, phần nhiều có xuất phát điểm từ hệ chuyên. Đặc biệt, nhiều chuyên gia đầu ngành thuộc lĩnh vực khoa học lý thuyết cơ bản, chính là những cựu học sinh hệ chuyên.

Có thể nói, đó là một thời vàng son của hệ chuyên ở Việt Nam.

3. Những mặt chưa được cùng những khó khăn, thách thức

Những mặt được cơ bản của giai đoạn trước, nhưng tới nay lại là những bất hợp lý, không còn phù hợp của hệ chuyên. Đó là một nghịch lý tất yếu mà giáo dục phải đối đầu. Rất cần thay đổi.

Tuy nói là đào tạo toàn diện, nhưng thực chất hệ chuyên là “dạy chuyên” và “học chuyên”, chỉ chuyên sâu vào một môn học, đơn chuyên. Bản chất là trường chuyên biệt, là tập trung nguồn lực dạy đơn chuyên. Bởi vậy, cho tới nay, đã quá nửa thế kỷ tồn tại, vẫn chưa có một khái niệm chính xác và đầy đủ về mặt ngữ nghĩa cho khái niệm: trường chuyên là gì? Chúng ta không thể trách cứ, hay quy trách nhiệm cho hệ chuyên. Mà chính là cái mục tiêu bất thành văn đã dẫn dắt hệ chuyên chạy theo các mục tiêu trước mắt, không vì lợi ích lâu dài của thế hệ trẻ. Sinh ra hệ chuyên là phải học chuyên sâu, có nhiều học sinh vào đại học và nhiều giải trong các kỳ thi học sinh giỏi trong nước và quốc tế. Vô hình trung đây lại được coi là xu hướng tới mức sùng bái của nhiều nhà trường, nhiều phụ huynh và toàn xã hội. Có giai đoạn thi học sinh giỏi cấp quốc gia ở TH, THCS và THPT, khiến các trường phổ thông quay cuồng luyện thi, lấy hoạt động bồi dưỡng học sinh giỏi làm nhiệm vụ hàng đầu. Quầy sách giáo dục có tới hàng trăm đầu sách nâng cao, luyện thi cho mỗi khối lớp, đáp ứng nhu cầu cấp thiết của xã hội. Vấn nạn tiêu cực dạy thêm, học thêm cũng từ đây mà nở rộ, tràn lan, rất khó ngăn cản. Có chuyên gia giáo dục đã bức xúc, mạnh dạn phát biểu: giải tán hệ chuyên sẽ hết dạy thêm, học thêm.

Nhiều địa phương mắc bệnh thành tích trầm kha. Lấy đo lường chất lượng hệ chuyên bằng những tấm huy chương, bằng số lượng các giải học sinh giỏi quốc gia. Năm nay thành tích phải cao hơn năm trước, đó là mệnh lệnh của lãnh đạo nhiều địa phương. Cả hệ thống giáo dục phổ thông hướng theo triết lý dạy học lạc hậu là truyền thụ kiến thức, thầy giảng trò ghi. Học sinh càng tích tụ nhiều kiến thức, đạt điểm số cao, càng được tôn sùng và nêu gương nhân rộng. Đây là nền giáo dục nặng về hư văn, hàn lâm, kinh điển. Nhiều chuyên gia quốc tế khi sang tìm hiểu thực tế giáo dục Việt Nam đều có chung nhận định: giáo dục của chúng ta quá lạc hậu, đã đứng lại, tụt hậu hàng thế kỷ so với nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới.

Tuy có một bộ phận học sinh trưởng thành, nhưng một bộ phận lớn khác lại trở thành những chú “gà công nghiệp”, con “mọt sách”, thiếu sức khỏe, thiếu kỹ năng sống, hạn chế ngoại ngữ, khó hòa nhập xã hội, ít tiếp cận với phẩm chất công dân toàn cầu. Chất lượng học sinh không toàn diện, học lệch, học tủ, giáo dục không hài hòa giữa các mặt Đức, Trí, Thể, Mỹ. Dẫn đến hệ quả, còn học sinh hệ chuyên trượt đại học do học sâu đơn môn, ít học liên môn. Nhiều chuyên gia cho rằng: kết quả thi học sinh giỏi không phải là chất lượng giáo dục mà chính là chất lượng của luyện thi, tới mức khổ luyện. Có những cựu học sinh hệ chuyên than phiền, chúng em luôn chịu áp lực quá lớn về học và thi cử, cảm thấy như tuổi thơ của mình bị đánh cắp, như mình chưa từng được sống.

Hệ thống hệ chuyên, về cơ bản là không phù hợp với triết lý giáo dục đổi mới. Ngoài ra, cũng chính hệ thống này đã tạo ra sự bất bình đẳng ghê gớm về hưởng thụ giáo dục cũng như môi trường giáo dục ở mỗi địa phương. Mỗi trường chuyên có hàng trăm cán bộ giáo viên giỏi để dạy cho khoảng 700-800 học sinh giỏi. Tỷ lệ giáo viên trên lớp quá cao và tỷ lệ học sinh trên một lớp quá thấp. Các trường chuyên là trường công, được chi từ ngân sách nhà nước, bao gồm lương, học bổng, nội trú, luyện đội tuyển và tăng cường cơ sở vật chất. Môi trường dạy-học lý tưởng, hơn hẳn số đông các trường cùng địa phương. Đầu tư suốt ba năm học chỉ để bồi dưỡng cho từ 8 tới 10 học sinh trong mỗi đội tuyển, đó quả là công sức và tiền của quá lớn. Chính phủ đã ban hành Quyết định số 959-QĐ-TTg ngày 24-6-2010, phê duyệt đề án phát triển hệ thống trường THPT chuyên giai đoạn 2010-2020, với kinh phí trên 2.300 tỉ đồng là rất lớn. Tính khả thi của đề án này vẫn còn là dấu hỏi.

Mặt khác, trong khoảng 10 năm trở lại đây hệ chuyên đã bộc lộ những bất cập, ngay cả chính nội tại. Nhiều vấn đề thật khó tìm ra lối thoát. Sức hút của du học, cùng với hấp dẫn của các trường tư, trường quốc tế, vốn rất coi trọng giáo dục nhân cách, phát triển con người toàn diện, đã làm cho một bộ phận phụ huynh muốn rời bỏ hệ chuyên. Theo khảo sát của báo điện tử Giáo dục Việt Nam, có tới 66% người được hỏi không muốn con em mình theo học hệ chuyên. Khối phổ thông chuyên Tin của Đại học Bách khoa Hà Nội cũng đã tự giải thể.

Hiện nay, các lớp chọn ở các quận, huyện đã có thương hiệu, đủ thay thế trường chuyên trong việc thu hút học sinh vào trường đại học và cao đẳng. Nhất là đầu vào các trường chuyên nghiệp đã rộng mở, không quá khó với nhiều học sinh. Năm 2017, có tới trên 700 cơ sở giáo dục tuyển sinh vào đại học và cao đẳng. Nội dung thi trắc nghiệm trong kỳ thi THPT quốc gia, đòi hỏi thí sinh nắm kiến thức rộng và hiểu đúng ý nghĩa khái niệm khoa học đã học. Do đó, cách học chuyên sâu của hệ chuyên là rất không phù hợp cho cách thi này.

Đã từ lâu, nội dung, chương trình, sách giáo khoa hệ chuyên chưa được ban hành chính thức. Các tổ chuyên môn tự biên soạn tài liệu bồi dưỡng, trên cơ sở các đề thi học sinh giỏi hằng năm. Nhiều trường rất khó chọn giáo viên dạy các khối chuyên. Qua thực tế, chỉ có thể dạy tốt hệ chuyên, nếu giáo viên đó đã từng học chuyên, và tối ưu nhất là các em trong danh sách thi học sinh giỏi quốc gia. Tuy nhiên nhiều học sinh học giỏi lại không muốn vào học các trường Sư phạm, điều này đồng nghĩa mất hy vọng có giáo viên bổ sung vào hệ chuyên. Đối với các khối chuyên khoa học xã hội vừa khó tuyển sinh lại vừa khó tìm giáo viên giảng dạy.

Có thể nói, đã đến lúc không hợp thời của hệ chuyên ở Việt Nam.

4. Hướng đi nào cho trường chuyên, lớp chọn

Nghị quyết số 29-NQ-TW ngày 4-11-2013 của Ban chấp hành Trung ương chỉ ra “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất của người học”. Đây được coi là quan điểm chỉ đạo, hay được hiểu như là triết lý đổi mới toàn diện giáo dục Việt Nam. Như vậy, nội dung dạy học, phương pháp dạy học và đánh giá người học phải thay đổi, phù hợp với triết lý giáo dục mới. Học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn. Không dạy kiến thức chuyên sâu, mà thay vào đó là cung cấp kiến thức vừa đủ, giúp các em thuận lợi trong việc phát triển năng lực làm việc cùng các kỹ năng sống, kỹ năng xã hội. Học là để phát triển cá nhân, thành người có nhân cách và biết làm việc hiệu quả, sáng tạo.

Hệ chuyên, chắc chắn không thể có con đường đi nào khác so với những quan điểm đã nêu trên. Theo chúng tôi, hướng đi cho hệ chuyên, có thể là:

- Thiết kế lại hệ chuyên. Dạy học đổi mới là dạy học hướng tới người học. Theo đó, việc tổ chức quá trình dạy học phải đi theo các nguyên lý cơ bản của giáo dục hiện đại. Dạy học qua hoạt động và qua trải nghiệm. Dạy học sinh cách học, cách sáng tạo và cách sống, cách làm người. Phát triển cho học sinh các năng lực tự học, phán đoán, hợp tác, giao tiếp và công nghệ.

Tại Mỹ có hàng trăm trường phổ thông học theo mô hình STEM (S-Khoa học, T-Công nghệ, E-Kỹ thuật, T-Toán). Thực chất đây là loại hình trường chuyên liên môn và thực hành. Bản chất STEM là trang bị cho người học kiến thức và kỹ năng (nhóm 4 môn chuyên), tạo sự gắn kết, tích hợp một mô hình học tập liên môn dựa trên các ứng dụng thực tế. Tại Anh và các nước thuộc địa cũ của họ, đã bỏ các mô hình dạy học kiểu Grammar School (đơn chuyên theo hướng hàn lâm), Technical School (đơn chuyên theo hướng kỹ thuật) và hiện nay đang duy trì và phát triển loại hình Modern School, trường học mới phát triển theo hướng hiện đại, liên môn chuyên.

Phải chăng, đó là những gợi ý bổ ích, mang tính quốc tế cho việc cấu tạo lại hệ thống trường chuyên của Việt Nam?

- Thay đổi lại phương thức thi cho hệ chuyên. Không thể duy trì cách tổ chức và nội dung thi học sinh giỏi quốc gia như hiện nay, nó quá đi sâu vào học thuật. Chúng ta đã từng tổ chức thi “Đường lên đỉnh Olympia” - kỳ thi trí tuệ, kiến thức toàn diện; thi Olympic “Phát minh và Sáng chế” - kỳ thi năng lực làm việc và sáng tạo; thi Olympic “Robot Lego” hay “Robocon” - kỳ thi năng lực ứng dụng. Hiện nay, các trường phổ thông của Việt Nam đã chủ động giao lưu, tổ chức nhiều cuộc thi giữa học sinh các nước trong khu vực và quốc tế. Qua đây cho ta điều kiện tốt nhất củng cố và nâng cao chất lượng học tập, đặc biệt có thêm trải nghiệm trong việc giáo dục phẩm chất công dân toàn cầu cho học sinh Việt Nam.

Không bỏ mà cần tiếp tục tham gia các kỳ thi Olympic khoa học quốc tế. Tuy nhiên nhiệm vụ này nên giao cho số ít các trường đại học thực hiện, chẳng hạn như: Trường Phổ thông chuyên Đại học Khoa học tự nhiên Hà Nội, Trường Phổ thông năng khiếu Đại học Quốc gia TP.Hồ Chí Minh, Trường Phổ thông chuyên Đại học Sư phạm Hà Nội. Đây là các địa chỉ có rất nhiều tiềm năng và thực tiễn để dạy học chuyên sâu một môn, theo hướng hàn lâm. Quan điểm này phù hợp với nhiều nước, ngoài ra, giai đoạn khởi đầu của hệ chuyên Việt Nam cũng đã từng làm vậy.

Có thể khẳng định, cần cải tổ toàn diện của hệ chuyên ở Việt Nam.

 

_____

* Giám đốc điều hành Quỹ quốc gia về Đổi mới giáo dục phổ thông Việt Nam.

 

 

“Để phá hủy bất kỳ quốc gia nào, không cần phải sử dụng đến bom nguyên tử hoặc tên lửa tầm xa. Chỉ cần hạ thấp chất lượng giáo dục và cho phép gian lận trong các kỳ thi của sinh viên. Điều này sẽ dẫn đến hậu quả:

- Bệnh nhân chết dưới bàn tay của các bác sĩ của nền giáo dục đó.

- Các tòa nhà sụp đổ dưới bàn tay của các kỹ sư của nền giáo dục đó.

- Tiền bị mất trong tay của các nhà kinh tế và kế toán của nền giáo dục đó.

- Nhân loại chết dưới bàn tay của các học giả tôn giáo của nền giáo dục đó.

- Công lý bị mất trong tay các thẩm phán của nền giáo dục đó.

Sự sụp đổ của giáo dục là sự sụp đổ của một quốc gia”.

Nelson Mandela

  • PArner Honvietquochoc
  • Viet nam air
  • free hit counter script