HV136 - Về năm sinh và năm mất của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác

01 Tháng Năm 2019 4:16 CH
ThS PHẠM QUANG ÁI

Bookmark and Share

Hình ảnh của HV136 - Về năm sinh và năm mất của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác

1. Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là một trong tứ trụ danh nhân văn hóa (Lê Hữu Trác, Nguyễn Du, Nguyễn Thiếp và Nguyễn Công Trứ) không chỉ của xứ Nghệ mà còn là của cả nước trong giai đoạn thế kỷ 18-19. Cuộc đời, sự nghiệp y học và sự nghiệp trước tác của ông đã để lại cho hậu thế một di sản đồ sộ mang tầm quốc tế. Chúng ta đã và đang khảo cứu, kế thừa và phát huy những di sản quý báu của ông để phục vụ cho sự nghiệp xây dựng một nước Việt Nam cường thịnh, văn minh sánh tầm với các cường quốc năm châu. Tuy nhiên, do những khó khăn khách quan và chủ quan, xung quanh những gì liên quan đến thân thế, sự nghiệp và trước tác của đại danh y còn nhiều vấn đề chưa được làm sáng tỏ. Một trong những vấn đề đó là việc xác định năm sinh và năm mất của ông, hiện nay, đang làm cho các nhà nghiên cứu và bạn đọc bối rối.

2. Từ các công cụ tra cứu trên mạng Internet, chúng ta có thể tìm thấy rất nhiều tài liệu có chứa đựng thông tin về năm sinh, năm mất của ông nhưng không có sự đồng nhất. Hiện nay, phần lớn tài liệu đều ghi năm sinh của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là 1720 và năm mất là 1791. Đó cũng là tư liệu chính thức được lương y Lê Trần Đức và những người có trách nhiệm ở Bộ Y tế dùng trong lần kỷ niệm 250 năm sinh đại danh y vào năm 1970(1). Từ đó đến nay, tất cả các lần tổ chức kỷ niệm ngày sinh của đại danh y ở tầm địa phương hoặc tầm quốc gia đều lấy năm 1720 làm năm sinh của ông và trong hầu hết các tài liệu chính thống viết về Lê Hữu Trác cũng như sự ghi chép ở các tấm bia, tượng đài, tượng thờ, tranh ảnh của ông đều thống nhất ghi năm sinh như trên(2). Trong khi đó, ở một số tài liệu khác lại đưa ra những thông tin khác nhau về năm sinh, năm mất của ông, tuy không phổ biến.

Về năm sinh, năm mất của Lãn Ông, trước hết phải kể đến thông tin của dịch giả, nhà văn Nguyễn Trọng Thuật (1883-1940) trong bài Một nhà danh nho và danh y của nước ta ngày xưa - cụ Lãn Ông, viết về Hải Thượng Lãn Ông, đăng liên tục trong hai số Nam Phong tạp chí 69 và 70 năm 1923 [và sau đó, trong các số 77, 78, 79, 80, 82, 85 và 87 (1923-1924) của Nam Phong tạp chí, Nguyễn Trong Thuật đã công bố trọn vẹn bản dịch Việt ngữ tác phẩm Thượng kinh ký sự]. Trong bài viết trên, Nguyễn Trọng Thuật cho biết: “Cụ là con thứ bảy quan Thượng-thư họ Lê, làng Liêu-xá 遼舍, huyện Đường-hào 唐豪, tỉnh Hải-dương (bây giờ thuộc về huyện Yên-mĩ, Hưng-yên), tục gọi cậu “Chiêu Bảy”, sinh ở đời vua Giụ-tôn nhà Hậu-Lê, ngang lịch tây năm 1721, thọ ngoài 70 tuổi, chưa tường mất năm nào”(3). Năm 1959, NXB Văn học in bản dịch Thượng kinh ký sự của Phan Võ, Bùi Kỷ duyệt lại. Trong lời Tựa, dịch giả ghi rõ năm sinh của Lãn Ông là 1720 nhưng không ghi năm mất mà chỉ ghi là “Ông mất thọ 70 tuổi”(4). Dịch giả Phan Võ ghi như vậy, nếu tính tuổi âm lịch thì năm mất của Lãn Ông là 1789, còn tính theo tuổi dương lịch là 1790. Cũng như Nguyễn Trọng Thuật, khi đưa ra thông tin về năm sinh và tuổi thọ của Lê Hữu Trác, Phan Võ không cho biết là căn cứ từ đâu. Năm 1974, Ứng Nhạc Vũ Văn Đình cho ra mắt bản Việt dịch thứ ba in trong Tập san Sử Địa (số 26, 27 và 28) ở Sài Gòn. Trong Lời giới thiệu của dịch giả, Vũ Văn Đình có nêu tóm tắt tiểu sử Lãn Ông nhưng không có thông tin về năm sinh và năm mất.

Trong khi đó, từ năm 1971, trong sách Tìm hiểu kho sách Hán Nôm - nguồn tư liệu văn học và sử học Việt Nam tập 1 của học giả, nhà thư tịch học Trần Văn Giáp do Thư viện Quốc gia xuất bản (Hà Nội, năm 1971), sau đó, NXB Văn hóa tái bản (Hà Nội, 1984), ở mục số 211, khi khảo về bộ Tân thuyên Hải Thượng y tông tâm lĩnh toàn trật, Trần Văn Giáp cho biết: Lê Hữu Trác “…sinh năm Giáp Thìn đời Lê Dụ Tông niên hiệu Bảo Thái thứ 5, ngày 12 tháng 11 tức là ngày 27-12-1724, tại quê mẹ và mất ngày 15 tháng Giêng, năm thứ 4 niên hiệu Quang Trung (17-2-1791), thọ 67 tuổi”(5). Thông tin về ngày tháng năm sinh và ngày tháng năm mất mà Trần Văn Giáp đưa ra trong tài liệu kể trên là căn cứ vào sách Văn Xá Lê tộc gia phả (Trần Văn Giáp, sđd, mục 147, tr.314-316) và về cơ bản là giống với thông tin trong các bộ gia phả họ Lê bằng quốc ngữ ở Liêu Xá (Hải Dương). Trên cơ sở tư liệu của Trần Văn Giáp và tư liệu của dòng họ Lê Hữu, sách Hải Thượng Lãn Ông - nhà y học, văn hóa lớn của GS-BS Nguyễn Văn Thang biên soạn, do NXB Văn hóa - Thông tin xuất bản năm 2001, cũng xác định năm sinh của Lãn Ông là 1724 và năm mất là 1791(6).

Như vậy, thông tin về năm sinh của Hải Thượng Lãn Ông hiện tại có những số liệu như sau: 1720, 1721 và 1724 và năm mất là: 1789, 1790 và 1791. Sở dĩ tồn tại tình trạng bất nhất như vậy là vì trừ học giả Trần Văn Giáp (tuy ông không dẫn chứng một cách tường minh), còn phần lớn các tài liệu khác đều đưa thông tin một cách mặc định, không nêu căn cứ cũng như sự khảo đính. Mặt khác, hiện tại, sách Văn Xá Lê tộc gia phả (bản chữ Hán) bị thất lạc nên các nhà nghiên cứu thiếu căn cứ vững chắc để có thể xác định được thông tin nào là chính xác.

3. Trước tình trạng đó, chúng tôi thấy rằng cần phải tìm cho bằng được những tư liệu, bằng chứng có giá trị để luận định về năm sinh và năm mất của đại danh y.

Trước hết, chúng tôi tự xác định rằng: nếu tìm được những thông tin do chính Hải Thượng Lãn Ông tiết lộ trong các trước tác của ông thì đó sẽ là những chứng cứ đích đáng nhất. Thậm chí, trong những trường hợp, cảnh huống đặc định, những thông tin do chính tác giả bộc lộ sẽ có giá trị cao hơn, đáng tin cậy hơn là thông tin trong gia phả. Vả lại, ngày xưa, phần lớn gia phả được chép bởi những người thuộc các thế hệ sau trong gia tộc nên không phải trường hợp nào cũng biết được một cách chính xác những thông tin như ngày tháng năm sinh hoặc ngày tháng năm mất.

Từ sự định hướng nói trên, chúng tôi đã đọc kỹ bộ Hải Thượng Lãn Ông y tông tâm lĩnh qua bản dịch của Đình Thụ Hoàng Văn Hòe (Nhà in Khai Trí xuất bản ở Sài Gòn năm 1972) và bản dịch của tập thể dịch giả miền Bắc trước năm 1975 (do NXB Y học, Hà Nội, xuất bản năm 2005). Đặc biệt, chúng tôi đã chú trọng tiến hành rà soát một cách tỉ mỉ thiên tùy bút - tự truyện Thượng kinh ký sự. Trong quá trình tìm tòi tỉ mẩn đó, chúng tôi đã phát hiện được hai chi tiết đắt giá. Chi tiết thứ nhất được tiết lộ trong đoạn Lê Hữu Trác thuật chuyện sau khi vào Trịnh phủ, thăm mạch, kê đơn cho Trịnh Cán lần thứ nhất, ông tìm cách khước từ mọi chức tước, bổng lộc để về quê. Không gặp được Huy Quận công Hoàng Đình Bảo, là người đã bố trí cho ông vào chữa bệnh cho nhà chúa, ông tìm cách gặp viên Quận hầu là con trai Quận Huy để thăm dò tình hình và trình bày nguyện vọng. Lãn Ông đã nói với viên Quận hầu như sau: “Tôi vốn có chí hồng-nghê từ thủa nhỏ mà không gặp thời, phải về nương-náu chỗ sơn-cùng thủy-tận cho được dưỡng-nhàn. Nay tuổi đã sáu mươi rồi, mắt hoa tai điếc, còn làm gì được mà cầu tiến nữa…”(7). Cũng theo tác giả cho biết ở phần mở đầu thiên tùy bút thì ông được điều động về kinh đô để chữa bệnh cho chúa là vào “Năm Nhâm-Dần, niên hiệu Cảnh-hưng 景興 thứ 43 (1782), tháng Mạnh-xuân (tháng Giêng)”(8). Và sau gần một năm ở kinh đô Thăng Long, ông được trở về nhà vào ngày 2 tháng 11 cùng năm (1782). Ở thời điểm nói trên, ông nói mình đã 60 tuổi là theo cách tính tuổi âm lịch chứ tuổi dương lịch thì ông mới 59 tuổi; như vậy, năm sinh của ông sẽ là: (1782 - 59) + 1 = 1724.

Từ một tài liệu khác do chính Lãn Ông viết, cũng cho chúng ta dữ liệu để tính ra năm sinh của ông. Đó là trong lời tựa của Lãn Ông viết ở đầu quyển thủ của bộ Hải Thượng Lãn Ông y tông tâm lĩnh, ông cho biết “Tôi lúc mười lăm tuổi, tiên nghiêm (tức là cụ thân sinh, Tiến sĩ Lê Hữu Mưu) tạ thế…”(9). Theo sách Gia phả họ Lê, bản sưu tầm và biên dịch của ông Lê Tràng Thành năm 1959, cũng như các bản gia phả khác, thì cụ thân sinh Lê Hữu Trác là Tiến sĩ Lê Hữu Mưu sinh năm 1685 và mất năm 1739. Vậy từ năm mất của cụ Lê Hữu Mưu, sẽ tính ra năm sinh của Lê Hữu Trác là 1724.

Cũng trong Gia phả họ Lê (do Lê Tràng Thành sưu tầm, biên dịch năm 1959), có một bằng chứng khác sẽ giúp ta dễ dàng bác bỏ cái thuyết Lê Hữu Trác sinh năm 1720 hoặc 1721 là cụ bà Bùi Thị Thưởng, thứ thất cụ Lê Hữu Mưu, sinh được 6 người con: Châu, Tựu, Chuân, Ngoạn, Trác, Tố. Gia phả cho biết cụ thể: “Lê Hữu Tán, húy Tựu sau đổi là Đình Ngạc, làm Lễ Bộ Tư Vụ, rồi làm Tri phủ Anh Đô, hiệu là Thạch Trai, sinh năm Canh Tý 1720, mất năm Bính Ngọ 1786, thọ 67 tuổi, húy ngày 12 tháng 2, Ngài vào ở quê mẹ làng Phúc Tuy, xã Tình Diễm, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh”. Như vậy người con thứ hai của bà Thưởng là ông Tựu sinh năm 1720, sau ông Tựu còn những hai người anh, chị nữa rồi mới đến Lê Hữu Trác. Rõ ràng, Lê Hữu Trác không thể sinh vào các năm 1720 hoặc 1721. Sở dĩ có sự nhầm lẫn giữa năm sinh của ông anh Lê Hữu Tán (tức Tựu) với năm sinh của Lê Hữu Trác là vì Gia phả cũng như một số tài liệu địa phương chí Hán - Nôm ở Hải Dương chép Lê Hữu Trác lúc trẻ có tên gọi thân mật là cậu Chiêu Bảy (ông là con trai thứ 7 trong số 8 người con trai trong gia đình) nhưng xét theo thứ tự năm sinh của 12 người con trai và gái của cụ Lê Hữu Mưu thì ông anh Lê Hữu Tán lại đứng thứ 7 và Lê Hữu Trác đứng thứ 11.

Về năm mất của Hải Thượng Lãn Ông, ngoài việc nhà văn Nguyễn Trọng Thuật đã nói rõ là “…thọ ngoài 70, chưa tường mất năm nào” và dịch giả Phan Võ cho biết rằng “Ông mất thọ 70 tuổi” (vì thế khó xác định được là mất năm 1789 hay năm 1790), còn hầu hết các bộ Gia phả của dòng họ và các tài liệu hiện hành đều thống nhất ghi là năm 1791. Về ngày tháng sinh và ngày tháng mất của Lãn Ông, các bộ Gia phả đều chép giống như trong tài liệu của học giả Trần Văn Giáp mà chúng tôi đã dẫn ở trên.

4. Từ các căn cứ đã được phân tích, đối chiếu nói trên, chúng ta có thể đi đến kết luận: Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác sinh ngày 12 tháng 11 năm Giáp Thìn (27-12-1724) và mất ngày 15 tháng giêng năm Tân Hợi (17-2-1791), thọ 67 tuổi. Việc xác định đúng năm sinh của Lê Hữu Trác không chỉ góp phần đính chính một sự kiện trong tiểu sử của ông, quan trọng hơn, sẽ góp phần trong việc nghiên cứu thân thế, tư tưởng và sự nghiệp của đại danh y. Hơn thế, đây cũng là căn cứ quan trọng để chúng ta đề xuất với các cơ quan chức năng trong nước và các tổ chức quốc tế để lập hồ sơ trình UNESCO vinh danh Hải Thượng Lãn Ông nhân kỷ niệm 300 năm sinh của ông vào năm 2024.

 

–––––

(1) Năm 1970, nhân kỷ niệm 250 năm ngày sinh Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1720-1970). Nhà nước giao cho Bộ Y tế chủ trì các công tác kỷ niệm ngày đại lễ này. Xem:

- Lê Trần Đức, Thân thế và sự nghiệp y học của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, NXB Y học, Hà Nội, 1966.

- Nhiều tác giả, Kỷ niệm lần thứ 250 ngày sinh của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, NXB Y học, Hà Nội, 1970.

(2) Riêng Văn bia Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724-1791) do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch soạn năm 2009 ghi “Lê Hữu Trác sinh ngày 12 tháng 11 năm Giáp Thìn - 1724 (cũng có tài liệu ghi 12-01-1720?)…”. Ghi như vậy tức là cũng có phần chưa lấy làm chắc chắn.

(3) Nguyễn Trọng Thuật, Một nhà danh y và danh nho của nước ta ngày xưa - cụ Lãn Ông, Nam Phong tạp chí số 69 năm 1923, tr.193.

(4) Lê Hữu Trác, Hải Thượng Lãn Ông y tông tâm lĩnh, tập 2, NXB Y học, Hà Nội, 2005, tr.537.

(5) Trần Văn Giáp, Tìm hiểu kho sách Hán Nôm - nguồn tư liệu văn học và sử học Việt Nam, tập 1, bản in lần thứ 2, NXB Văn hóa, Hà Nội, 1984, tr.428.

(6) Nguyễn Văn Thang, Hải Thượng Lãn Ông - nhà y học, văn hóa lớn, NXB Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2001, tr.9-12.

(7) Lê Hữu Trác, Thượng kinh ký sự, bản dịch của Nguyễn Trọng Thuật, Nam Phong tạp chí, số 77 năm 1923, tr.463. Xem thêm bản dịch Thượng kinh ký sự của Vũ Văn Đình, Tập san Sử Địa số 26, Nhà in Khai Trí, Sài Gòn, tr.226 và bản dịch Thượng kinh ký sự của Phan Võ in trong Hải Thượng Lãn Ông y tông tâm lĩnh, tập 2, NXB Y học, Hà Nội, 2005, tr.558.

(8) Lê Hữu Trác, Thượng kinh ký sự, bản dịch của Nguyễn Trọng Thuật, Nam Phong tạp chí, số 77 năm 1923, tr.372. Xem thêm bản dịch Thượng kinh ký sự của Vũ Văn Đình, Tập san Sử Địa số 26, Nhà in Khai Trí, Sài Gòn, tr.199 và bản dịch Thượng kinh ký sự của Phan Võ in trong Hải Thượng Lãn Ông y tông tâm lĩnh, tập 2, NXB Y học, Hà Nội, 2005, tr.539.

(9) Lê Hữu Trác, Hải Thượng y tôn tâm lĩnh, quyển nhất, Đình Thụ Hoàng Văn Hòe dịch, Nhà sách Khai Trí xuất bản, Sài Gòn, 1972, tr.32.

Tài liệu tham khảo:

1. Gia phả họ Lê, Lê Tràng Thành sưu tầm, biên dịch, 1959 (anh Lê Hữu Khánh cung cấp).

2. Lê Hữu Trác, Thượng kinh ký sự, bản dịch của Phan Võ, Bùi Kỷ hiệu đính, NXB Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 1989.

3. Lê Hữu Trác, Thượng kinh ký sự, bản dịch của Ứng Nhạc Vũ Văn Đình, Tập san Sử Địa số 26-28, Sài Gòn, 1974.

4. Lê Hữu Trác, Hải Thượng y tôn tâm lĩnh, 5 tập, Đình Thụ Hoàng Văn Hòe dịch, Nhà sách Khai Trí xuất bản, Sài Gòn, 1972.

5. Lê Hữu Trác, Hải Thượng Lãn Ông y tông tâm lĩnh, 2 tập, NXB Y học, Hà Nội, 2005.

6. Nam Phong tạp chí các số 69-70 và các số 77, 78, 79, 80, 82, 85 và 87 (1923-1924).

7. Nhiều tác giả, Kỷ niệm lần thứ 250 ngày sinh của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, NXB Y học, Hà Nội, 1970.

8. Nguyễn Văn Thang, Hải Thượng Lãn Ông - nhà y học, văn hóa lớn, NXB Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2001, tr.9-12.

9. Viện Nghiên cứu Hán - Nôm, Địa chí Hải Dương qua tư liệu Hán - Nôm, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2009.

  • PArner Honvietquochoc
  • Viet nam air
  • free hit counter script