HV137 - Trên đất Tổ Hùng Vương: Làng sinh những anh hùng

04 Tháng Sáu 2019 9:41 CH
TS CHU HUY SƠN*

Bookmark and Share

Hình ảnh của HV137 - Trên đất Tổ Hùng Vương: Làng sinh những anh hùng

Dù ai đi ngược về xuôi,

Nhớ ngày giỗ Tổ mồng mười tháng ba.

Vào tháng 3 âm lịch, được về Phú Thọ dự quốc giỗ là niềm ao ước không của riêng ai. Trên khắp miền đất Tổ, có thể tìm thấy, gặp được biết bao sự tích anh hùng. Bằng tàu hỏa, từ ga Tiên Kiên đi chừng hai chục cây số nữa, xuống ga Chí Chủ, sẽ được đặt chân ngay vào đất làng Tiên Châu thuộc xã Chí Tiên (xã Anh hùng thời kỳ kháng chiến 9 năm chống thực dân Pháp), huyện Thanh Ba. Có thể gọi Tiên Châu là làng sinh trưởng những anh hùng.

Tiên Châu là một làng nhỏ, có khá đầy đủ những đặc điểm của vùng trung du Bắc Bộ. Ngày trước, làng còn có tên gọi là Bổng Châu. Làng vẫn còn lưu giữ những sắc phong của các triều vua, chúa ban cho di tích lịch sử trong làng cùng ngọc phả. Tên gọi Tiên Châu cũng đã có từ lâu. Người trong làng nhất là các bậc cao niên vẫn nhớ và gọi các xóm của làng mình bằng các tên như Đình, Chằm, Cối, Tràng. Nay theo biên chế mới thì làng Tiên Châu có hai khu 1 và 2. Toàn xã Chí Tiên có chừng gần 10 khu. Các xã khác trong vùng cũng được phân chia thành khu mang tên gọi bằng số như thế. Không biết đây có phải là ứng dụng kỹ thuật số để đặt tên địa danh hay không? Tôi vẫn cảm thấy tiếc nuối. Các thế hệ mai sau sẽ quên đi những tên đất, tên làng - thường vẫn mang ý nghĩa sâu xa. Sau này, đến khi biên soạn lịch sử làng, xã sẽ khó khăn, đơn điệu biết nhường nào!

Nhiều đời nay, người dân trong làng Tiên Châu sống chủ yếu bằng nghề nông, nền nếp gia phong luôn được coi trọng. Trong ký ức của những bậc cao tuổi, làng có ruộng văn chỉ để cấp cho những người học giỏi (3 năm cấp lại một lần). Người dân Tiên Châu luôn tự hào về truyền thống yêu nước của làng mình, thời nào cũng có anh hùng xuất chúng được suy tôn, thờ phụng.

Một nữ tướng trong cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng

Theo Ngọc phả và những sắc phong của nhiều triều đại phong kiến hiện còn lưu giữ ở đền Du  Yến (ngôi đền trong làng), bà Nguyễn Thị Hạnh, người được sinh trưởng từ làng Tiên Châu, đã có công lớn trong cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng chống quân xâm lược Đông Hán từ phương Bắc tới, đánh đuổi bè lũ Thái thú Tô Định khỏi 65 thành trì, giải phóng hoàn toàn bờ cõi nước nhà.

Là con gái độc nhất của một gia đình nông dân khá giả, được dưỡng dạy chu đáo, sớm tinh thông văn chương, võ nghệ, khi được nghe lời hiệu triệu tìm người tài ra giúp nước của Hai Bà Trưng, bà Hạnh đã đưa 92 nghĩa binh do mình tập hợp, huấn luyện về Mê Linh dự Lễ tế cờ. Với trọng trách được giao “Trưởng lĩnh tiền quân” (lời văn trong Ngọc phả, có thể dịch tương đương là “Tư lệnh mặt trận”), bà cùng quân sĩ lập nên nhiều chiến công, được Hai Bà Trưng hết lòng yêu quý lưu lại trong triều và phong làm Ngọc Loan Công chúa.

Bà Nguyễn Thị Hạnh hy sinh khi cuộc kháng chiến do Hai Bà Trưng lãnh đạo thất bại trước quân xâm lược Đông Hán do Mã Viện chỉ huy. Để tỏ lòng thành kính, tri ân đối với người anh hùng có công với đất nước - quê hương, dân làng Tiên Châu và vùng lân cận đã lập đền Du Yến để thờ phụng, hương khói suốt hàng nghìn năm tới giờ. Đền Du Yến được lập ngay trên vùng đất linh (đồi Bạch Hổ) - nơi thuở xưa bà Hạnh mở tiệc khoản đãi dân làng khi cuộc kháng chiến thắng lợi. Ngày 30-8-1993, đền đã được Bộ Văn hóa - Thông tin cấp Bằng công nhận Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Lễ hội đền Du Yến

Cụ Đề Cắng với phong trào Cần Vương

Tư liệu trong các cuốn Lịch sử Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam huyện Thanh Ba và xã Chí Tiên cũng như sách Nắng chiều quê (ấn phẩm của Ủy ban nhân dân xã Chí Tiên) cùng một số tài liệu lịch sử và lời kể của nhân dân địa phương cho biết: Tiên Châu là quê hương của cụ Cử nhân võ Nguyễn Văn Cắng (còn gọi là Đề Cắng, Cử Cắng) - một thành viên (phụ trách về quân sự) trong Ban lãnh đạo nghĩa quân ở địa phương, hưởng ứng Chiếu Cần Vương của Vua Hàm Nghi, đứng lên chống thực dân Pháp xâm lược.

Năm 1884, thành Hưng Hóa do Quan Chi phủ Lâm Thao Tiến sĩ Hoàng giáp Nguyễn Quang Bích chỉ huy, đã bất tuân lệnh triều đình, đứng lên chống Pháp. Ngày 12-4 năm ấy, Pháp tiến đánh thành. Do quá chênh lệch về lực lượng cho nên thành Hưng Hóa nhanh chóng bị thất thủ. Quân kháng chiến rút về huyện Cẩm Khê để củng cố lực lượng. Lễ tế cờ được tổ chức ở đình Cả của làng Tiên Động thuộc xã Tuy Lộc vào ngày 16-8-1884. Lá cờ có thêu 4 chữ: Bình Tây, Báo Quốc. Xã Chí Tiên có 3 vị đại diện sang dự Lễ tế cờ. Đó là các cụ: Hà Khắc Hậu (Lý Hậu), Hà Khắc Tứ (Chánh Tứ) và Nguyễn Văn Cắng (Đề Cắng). Lãnh đạo nghĩa quân quyết định lập căn cứ, xây đồn ở Gò Dùng ở thôn Chí Chủ (thuộc xã Chí Tiên ngày nay). Ba cụ được giao nhiệm vụ chỉ huy.

Năm 1890, chủ soái Nguyễn Quang Bích - linh hồn của phong trào Cần Vương miền Phú Thọ, Yên Bái lâm trọng bệnh rồi mất đột ngột. Từ đấy, phong trào sa sút nhanh chóng. Đồn Gò Dùng là căn cứ cuối cùng của phong trào Cần Vương ở vùng này. Ngày 14-11 năm Nhâm Thìn (1892), quân Pháp tiến đánh đồn Gò Dùng - Làng Hà. Chúng đã sử dụng lực lượng mạnh về quân số và vũ khí (có cả súng cối, đại bác…). Trong khi đó, quân kháng chiến chỉ có binh khí thô sơ và lòng dũng cảm. Trước tình thế hiểm nguy, cụ Đề Cắng nhận lệnh phá vòng vây, mở đường máu đưa quân rút về phía nam nhằm bảo toàn lực lượng. Đến địa phận làng Hạ Mạo (thuộc xã Thanh Minh, thị xã Phú Thọ ngày nay), nghĩa binh gặp mũi tiến quân của đơn vị lính Âu Phi. Cuộc chiến đấu không cân sức đã diễn ra rất ác liệt. Cụ Đề Cắng trúng đạn hy sinh gần Cống Sấu thuộc địa phận làng Hạ Mạo. Từng nghe danh của cụ Đề Cắng và được tận mắt chứng kiến tấm gương chiến đấu anh dũng hy sinh vì đại nghĩa, người dân ở làng Hạ Mạo đã giấu thi hài của cụ vào trong Cống Sấu, rồi báo tin về làng Tiên Châu. Người nhà còn kể rằng, con ngựa của cụ vẫn nhớ đường chạy về làng như thể báo tin chẳng lành. Cũng theo nguồn tin của gia tộc, tang lễ của cụ được tổ chức trọng thể đủ 3 ngày ở đình Cả của làng Tiên Châu, nhận được đôi câu đối của một nhà lãnh đạo phong trào Cần Vương gửi tới kính viếng có nội dung như sau: Nam Quốc Nam Thần thiên cổ tại/ Tiên Châu tiên cốt ức niên hương (có thể dịch nghĩa là: Nước Nam hàng nghìn năm đã có Thần/ Xương cốt của làng Tiên Châu còn mãi mãi). Phần mộ của cụ Đề Cắng đặt ở đất Chùa Thông (nay thuộc khu 2 xã Chí Tiên).

Cảm kích và trân trọng trước tấm gương anh dũng chiến đấu hy sinh vì nước, dân làng Hạ Mạo đã lập miếu thờ cụ Đề Cắng ở phía bờ sông Hồng nơi gần Cống Sấu. Trải qua mưa nắng, lũ lụt, khi miếu bị sụt lở, hư hại, người dân địa phương lại rước chân nhang từ ngôi miếu đưa về đình làng để hương hồn cụ Đề Cắng được trú ngụ nơi linh thiêng, quanh năm hương khói. Hằng năm, cứ vào các ngày 17 và 18 tháng giêng, đình làng Hạ Mạo lại mở hội, tế lễ long trọng. Vào dịp ấy, các hậu duệ của cụ Đề Cắng đều mang lễ vật về cúng tế chu đáo. Mới hay, “thương dân, dân lập đền thờ”!

Đình Hạ Mạo cũng đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Anh hùng Lực lượng vũ trang Quân đội nhân dân Việt Nam Chu Văn Tua

Xã Chí Tiên có 2 làng: Chí Chủ và Tiên Châu. Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, hàng ngàn con em trong xã lên đường nhập ngũ tham gia quân đội, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến phục vụ chiến trường. Trong số 124 liệt sĩ của Chí Tiên có nhiều con em ra đi từ làng Tiên Châu. Trong số đó có Anh hùng Lực lượng vũ trang Quân đội nhân dân Việt Nam Chu Văn Tua (tức Chu Minh Tua), người đã hy sinh oanh liệt ở chiến trường miền Nam với thành tích mưu trí, dũng cảm tiêu diệt một bộ phận lớn quân địch trong nhiều trận chiến đấu không cân sức. Trên bàn thờ của gia đình, tờ báo Nhân dân đăng Lệnh của Chủ tịch nước Tôn Đức Thắng phong tặng danh hiệu Anh hùng cho liệt sĩ Chu Văn Tua (quê quán xã Chí Tiên, huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ) đặt trong khung kính vẫn còn như mới. Phần mộ của Anh hùng Chu Văn Tua nay đã được đưa từ phương Nam về quê hương, đặt trên ngọn đồi không xa đền Du Yến.

Xã Chí Tiên có 4 Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Trong số ấy có 2 mẹ quê ở làng Tiên Châu. Đó là các mẹ Nguyễn Thị Bệ và Chu Thị Huỳnh.

 

_____

* Phó trưởng ban đối ngoại Trung tâm Nghiên cứu và phát triển văn hóa Hùng Vương

  • PArner Honvietquochoc
  • Viet nam air
  • free hit counter script