HV139 - Đỗ quyên trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi là con quốc hay con tu hú?

11 Tháng Tám 2019 12:40 CH
GS-TS KIỀU THU HOẠCH (Viện hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam)

Bookmark and Share

Hình ảnh của HV139 - Đỗ quyên trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi là con quốc hay con tu hú?

LTS: Tôi và GS-TS Kiều Thu Hoạch có trao đổi ý kiến với nhau về bài này. Đỗ quyên chim cuốc hay là chim tu hú? Kiều giáo thụ cũng cho rằng nên chú ý đến phía thẩm mỹ nữa. Bảo rằng chim đỗ quyên là con tu hú, nhưng tu hú có liên quan gì đến tiếng kêu buồn mất nước? Chỉ thấy trong thơ, như thơ Tố Hữu : “Khi con tu hú gọi bầy/ Lúa chiêm đang chín trái cây ngọt dần”; như thơ Anh Thơ: “Bỗng tiếng chim tu hú/ Đưa từ vườn vải xa/ Quả bắt đầu chín lự/ Ngọt như nỗi nhớ nhà”.

Còn tiếng chim cuốc: “Nhớ nước đau lòng con cuốc cuốc” (quốc quốc) - Bà Huyện Thanh Quan đã đưa vào tiếng gọi của chim một nỗi niềm, và xưa nay người ta thừa nhận thế.

Giờ về phương diện khoa học - sinh học ta có thể nói chim đỗ quyên chính là con tu hú, nhưng ta cứ ám ảnh mãi cái tiếng chim cuốc gọi hè về. Vấn đề tưởng cũng nên mở, mong bạn đọc có thêm ý kiến.

M.Q.L.

Nhân tra Từ điển Truyện Kiều của Đào Duy Anh, ở mục từ chim quyên được cụ Đào giải thích: “Chim đỗ quyên vốn là chim tu hú, hay kêu về mùa hè. Ở nước ta nhiều người lộn nó với chim quốc cũng kêu về mùa hè, do tiếng nó kêu “quốc quốc” mà liên hệ với điển Vọng Đế chết hóa thành chim đỗ quyên. Ở Trung Quốc thì tiếng tu hú kêu “cú cú” người ta cũng nghe là 國國”(Từ điển Truyện Kiều, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1974). Từng tham gia Hội đồng biên soạn Nguyễn Trãi Quốc âm thi tập với Trung tâm Nghiên cứu Quốc học, tôi vội giở bản in lần thứ 3 (2014) ra xem, thì trong sách có hai bài có nói đến chim quyên, đó là bài 98 với câu “Tiếng quyên khắc khoải thuở trăng” và bài 197 với câu “Vì ai cho cái đỗ quyên kêu”, mà cả hai bài đều chú thích quyên/ đỗ quyên chim quốc đúng như cụ Đào đã nói. Thử đối chiếu với chú thích của cụ Đào về chim quyên trong Nguyễn Trãi toàn tập, bản in tôi đang có là bản in lần thứ hai (1976) thì không rõ vì sao cụ không chú ở bài 98 mà lại ghi xem chú ở bài sau, tức bài 197. So với Từ điển Truyện Kiều, lời chú thích của cụ cũng có khác đôi chút như sau: “Đỗ quyên hay quyên vốn là chim tu hú đến mùa hè thì kêu luôn. Ta gọi là tu hú hay người Pháp gọi là coucou là theo tiếng kêu của nó mà đặt tên. Người Trung Quốc hình dung tiếng kêu của nó là 國國, đọc theo âm Hán Việt là cuốc cuốc. Do đó mà xưa nay ở nước ta vẫn cho đỗ quyên là chim quốc, là thứ chim đến mùa hè thì khắc khoải kêu “cuốc cuốc” và lấy làm tượng trưng cho lòng yêu nước”.

Nhận xét của học giả Đào Duy Anh rất đáng lưu ý, coi như một phát hiện. Nhưng về tiếng kêu “cuốc cuốc” của tài liệu Trung Quốc không thấy nêu xuất xứ, nên chưa rõ thực hư thế nào.

Dầu sao thì chúng tôi cũng muốn theo gợi ý của cụ Đào, tiếp tục tìm tòi thêm một số tư liệu để có cơ sở xác định rõ hơn về mặt khoa học cách hiểu đỗ quyên là chim tu hú:

1/ Nouveau dictionnaire Français - Chinois (Tân Pháp Hoa tự điển), Thương vụ ấn thư quán, Hồng Kông, xuất bản 1923:

- Mục từ coucou, giải nghĩa: 杜鵑,子規 (đỗ quyên, tử quy) tức tu hú là đỗ quyên/ tử quy.

2/ Việt Nam tân từ điển, Thanh Nghị, Sài Gòn, 1952:

- Mục từ tu hú: thứ chim thuộc loại ăn sâu bọ, lông xám đen, thường đến đầu mùa hạ thì hay kêu (grand coucou noir).

3/ Việt Hán tân tự điển, Phó Căn Thâm, Chợ Lớn, 1955:

- Mục từ tu hú: 杜鵑鳥 (đỗ quyên điểu).

4/ Hán Pháp phân loại từ vựng vựng biên, Thương vụ ấn thư quán, Bắc Kinh, 1958:

- Mục từ 杜鵑: le coucou (tu hú).

5/ Pháp Việt từ điển, Đào Đăng Vỹ, Sài Gòn, 1960:

- Mục từ coucou: chim cu cu, chim tu hú.

6/ Đại Nam quấc âm tự vị, Paulus Của, ấn bản 1895:

- Mục từ tu hú: con tu hú, loại chim giống quạ, tính làm biếng không hay làm ổ, hay đẻ trộm trong ổ quạ, lấy tiếng nó kêu mà đặt tên cho nó.

Kho tàng tục ngữ người Việt có một loạt câu ghi nhận tính cách đẻ nhờ của tu hú: tu hú đẻ nhờ, tu hú sẵn tổ mà đẻ, gửi trứng cho quạ, gửi trứng cho ác, quạ quạ nuôi tu hú, quạ nuôi con tu hú… (Kho tàng tục ngữ người Việt do Nguyễn Xuân Kính chủ biên, NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2002).

7/ Sách Bản thảo cương mục của Lý Thì Trân (1518-1593) thời Minh, một bộ sách đồ sộ về y dược học và động thực vật học nổi tiếng của Trung Quốc, phần Cầm bộ (ghi chép về các loài chim) cũng khảo cứu khá kỹ về chim đỗ quyên. Về truyền thuyết, chép theo Thục vương bản kỷ, ghi rằng: Đỗ Vũ là Vọng Đế, gian dâm với vợ đại thần Miết Linh, đành phải nhường ngôi cho Miết Linh và bỏ đi. Bấy giờ chim tử quy kêu, người dân nước Thục nghe tiếng chim kêu mà buồn thương cho Vọng Đế. Về đặc trưng của chim đỗ quyên, tác giả cho biết chim quyên vốn sinh ở đất Thục, nay phương Nam cũng có. Hình dáng như con quạ con mà sắc lông đen thẫm, mỏ đỏ có viền mép, hay ăn sâu bọ, không biết làm tổ, phải đẻ nhờ ở tổ chim khác. Cuối xuân sang hè thì kêu nhiều, ngày đêm không nghỉ, tiếng nghe ai oán. Nhà nông lấy mùa chim quyên kêu để bắt đầu việc đồng áng. Sách có in theo tranh minh họa, thấy hình chim đang đậu trên cành cây có lá và quả, không rõ cây gì. (Theo bản in của Thương vụ ấn thư quán, Thượng Hải, 1954, tr.214, Cầm bộ).

Tóm lại, điều thứ nhất được biết về đặc điểm chim đỗ quyên là kêu ra rả suốt ngày đêm vào đầu mùa hè, lại không biết làm tổ và chuyên đi đẻ nhờ mà Lý Thì Trân và Paulus Của đã ghi nhận. Điều thứ hai là kho tàng tục ngữ người Việt cũng phản ánh về thói đẻ nhờ của tu hú. Từ đó, có thể xác định chắc chắn đỗ quyên, chim quyên đúng là con tu hú, không thể là con quốc được. Bởi quốc thì Paulus Của cũng ghi chữ Nôm là 𪅦 (chữ điểu bên chữ quốc) và nhận xét: thứ chim đồng nhỏ con, cao giò, hay kêu, lấy tiếng nó mà đặt tên cho nó. Một đặc điểm của con quốc là hay lủi, do đó có đôi chân dài (cao giò). Tục ngữ cũng nói: “lủi như quốc”. Xem hình vẽ trong sách Trung Quốc thì chim đỗ quyên đậu trên cây, chân ngắn, khác hẳn con quốc. Trong Việt Nam tân từ điển, Thanh Nghị ghi: Cuốc là loại chim hay lủi ở dưới các bụi cây nhỏ và thường hay kêu cả mùa hè, giọng rất buồn, cũng gọi là cuốc cuốc. “Nhớ nước đau lòng con cuốc cuốc” (Bà Huyện Thanh Quan). Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ) giải nghĩa rất đúng: Cuốc, loại chim nhỏ, hơi giống gà, sống ở bờ bụi gần nước, có tiếng kêu “cuốc cuốc”. Lủi như cuốc (tục ngữ).

Tuy nhiên, trong văn học Nôm trung đại, có những tác giả lại nhìn nhận chim đỗ quyên từ huyền thoại về Thục Đế, và chịu ảnh hưởng từ bài Cẩm sắt 錦 瑟 của Lý Thương Ẩn đời Đường như câu “Thục đế xuân tâm thác đỗ quyên” 蜀帝春心託杜鵑 (Tấm lòng xuân Thục đế ký thác vào tiếng đỗ quyên), “Ấy hồn Thục đế hay mình đỗ quyên” (Kiều, c.3202). Nhưng cũng Nguyễn Du, chắc có lúc nhà thơ cũng hiểu chim quyên là con tu hú kêu mùa hè: “Dưới trăng quyên đã gọi hè/ Đầu tường lửa lựu lập lòe đâm bông” (Kiều, c.1307-1308).

Cuối cùng, chúng tôi muốn nói thêm về các từ điển từ cổ, dường như cũng chưa đáp ứng được việc giải thích quyên/đỗ quyên là chim gì cụ thể. Tự vị An Nam Latinh 1772-1773 của Pigneau de Béhaine có ghi các mục từ: Tử quy, quyên, chim quyên, đỗ quyên, nhưng không nói rõ là chim gì, mà chỉ ghi: một thứ chim. Ngay cả mục từ chim quốc, cũng chỉ ghi: một thứ chim. Từ điển Paulus Của cũng có ghi mục từ: quy, tử quy, nhưng cũng chỉ giải nghĩa: tên chim, chim đỗ quyên, và chừng như tác giả có băn khoăn song chưa xác quyết, nên nói thêm trong ngoặc đơn: (nhiều người nhận là con quốc).

Đến đây, chúng tôi muốn nói thêm cho hết lẽ. Ai đã đọc Kinh thi hẳn cũng biết thiên Thiệu Nam, bài Thước sào 鵲 巢 có câu: “Duy thước hữu sào, duy cưu cư chi” 維鵲有巢, 維鳩居之, nghĩa là: Con chim thước có tổ, con chim cưu đến ở. Lời chú giải trong Thi tập truyện 詩集傳 của Chu Hy nói rằng: Con chim thước khéo làm tổ, tổ của nó rất hoàn bị vững chắc. Còn con chim cưu thì vụng về không biết làm tổ, hoặc có khi nó đến ở cái tổ con chim thước đã làm. Lời tựa ghi rằng: “Thước sào phu nhân chi đức dã. Quốc quân tích hạnh lũy công dĩ trí tước vị, phu nhân khởi gia nhi cư hữu chi, đức như thi cưu, nãi khả dĩ phối yên” 鵲巢夫人之德也。國君積幸累功以致爵位,夫人起家而居有之, 德如鳲鳩,乃可以配焉。(Tổ chim thước là đức của phu nhân vậy. Quốc quân tích lũy đức hạnh và công trạng mà kết quả của việc ấy là đưa đến tước vị. Phu nhân xuất giá đi lấy chồng mà sở hữu được; đức của bà như chim thi cưu, là có thể sánh duyên với quốc quân).

Qua lời bàn, chúng ta thấy rõ đây chỉ là mượn chuyện chim thước và chim cưu để nói chuyện quan hệ giữa vua một nước và bà phu nhân, vua là người tài đức được ví như con chim thước có tài xây tổ, còn phu nhân được ví như con chim cưu dù vụng về vẫn được hưởng thành quả của nhà vua, thế là có đức được sánh duyên cùng vua.

Xét về tập tính, bài Thước sào chỉ nói con chim cưu vụng làm tổ, chứ không hề nói chim cưu đẻ nhờ. Mà đẻ nhờ là đặc điểm của chim đỗ quyên. Vả lại, Từ hải bộ mới 1989, còn cho biết đỗ quyên có tên khoa học là Cuculus gồm nhiều chủng loại, trong đó có cả loại “ưng quyên” (quyên ó diều)… Lũ chim quyên mới nở khỏi vỏ trứng do bản năng tự vệ, còn biết đẩy những con chim mới nở ở tổ chủ nhà xuống đất để hưởng độc quyền mớm mồi của chim mẹ hờ… Như vậy, chúng ta không nên ngộ nhận mà cho rằng bài Thước sào cũng là nói về chim tu hú. Theo nhiều cứ liệu đã dẫn, thì rõ ràng chỉ có loài đỗ quyên, tu hú mới biết đẻ nhờ, thậm chí có tài liệu còn nói có khi nó còn ăn cả trứng trong tổ đẻ nhờ nếu có, để độc quyền “giao trứng cho ác”. Thực ra, chim thước cũng là con chim quen thuộc trong dân gian. Nhiều từ điển cổ kim đều gọi nó là con ác là, quạ khoang, chim khách báo hỉ, ô thước bắc cầu cho Ngưu Lang - Chức Nữ qua sông Ngân…

Ngoài những sách tra cứu đã dẫn, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi cũng có chép sự tích chim tu hú và chim quốc, nhưng đó chỉ là những câu chuyện kể có tính từ nguyên học dân gian (étymologie populaire), nên chúng tôi không dẫn ở đây.

KẾT LUẬN: Chim quyên/đỗ quyên trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi là con quốc hay con tu hú? Tổng hợp định nghĩa qua các thư tịch cổ kim cũng như xem xét tập tính sinh học của nó thật khó chối cãi đỗ quyên là con tu hú. Nhưng vì sao một cuốn từ điển song ngữ Hán Nôm như Chỉ Nam ngọc âm giải nghĩa có nguồn gốc từ cuối thế kỷ 14 - đầu thế kỷ 15 (Hoàng Thị Ngọ, 2016) lại ghi “Đỗ quyên cái quốc đêm ngày những kêu”, đó quả là điều thật khó lý giải? Chúng tôi xin nêu để rộng đường dư luận.

  • PArner Honvietquochoc
  • Viet nam air
  • free hit counter script