Các trường đại học Việt Nam cần phải chủ động tạo nguồn vốn

* ĐẠI HỌC VIỆT NAM ĐANG QUÁ NGHÈO SO VỚI THẾ GIỚI

Hiện nay trong cả nước ta có tất cả 376 trường đại học và cao đẳng. Nguồn tài chính để điều hành hàng năm một đại học công lập gồm 3 phần: 1. Ngân sách Nhà nước (NSNN); 2. Học phí (HP); 3. Nguồn vốn tự tạo (NVTT) do các hoạt động khoa học và các hoạt động khác có thu nhập của chính đại học và sự đóng góp của cộng đồng. Theo ước tính, tại các đại học công lập của Việt Nam trong một số năm gần đây, tỉ lệ 3 phần này là: (NSNN) = 55% tổng vốn; (HP) = 42% tổng vốn; (NVTT) = 3%.

Cũng theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong năm 2009, phần ngân sách Nhà nước bình quân cho một sinh viên đại học công lập là 7,14 triệu đồng/năm và học phí 2,4 triệu đồng/năm. Do đó, theo tỉ lệ trên thì “suất đầu tư” hay “chi phí đơn vị” (unit cost)/sinh viên/năm được tính tương đương với: 9,84 triệu đồng ~ 500 USD/sinh viên/năm.

Trong khi đó, chi phí đơn vị bình quân ở Mỹ khoảng 24.000USD/sinh viên/năm; ở Đài Loan khoảng 9.000USD/sinh viên/năm. Như thế tiền đầu tư cho một sinh viên đại học công lập của nước ta chỉ bằng 1/48 của Mỹ, bằng 1/18 của Đài Loan.

Với đại học tư của ta thì tình trạng còn tệ hơn, vì NSNN = 0%, và NVTT = 0%, tất cả chỉ là học phí (HP) ~ 5 triệu đồng/năm ~ 250USD/sinh viên/năm; nghĩa là suất đầu tư chỉ bằng 1/96 ở Mỹ, và bằng 1/36 ở Đài Loan.

Trước hết, chúng ta hãy xem kinh nghiệm của người Mỹ.

* KINH NGHIỆM LÀM GIÀU CỦA ĐẠI HỌC MỸ

Các đại học Mỹ, ngoài sự trợ cấp của Chính phủ, của tiểu bang (với đại học công lập), ngoài tiền học phí, tiền do các hợp đồng nghiên cứu khoa học, bán sản phẩm trí tuệ và dịch vụ ra, người ta tìm mọi cách làm tăng nguồn vốn tự tạo của các đại học. Các đại học Mỹ, dù công lập hay tư thục đều xem việc làm tăng vốn tự tạo là một phương cách cốt yếu trong chương trình phát triển của mình.

Có thể nói, Ban Giám hiệu và những nhân viên quản lý tài chính của đại học Mỹ là “những bậc thầy” trong việc làm tăng nguồn vốn tự tạo cho đại học. Chẳng hạn, Đại học Harvard có tổng vốn hiến tặng đầu tư (Endowment Fund) trong năm học 2008-2009 là 26,03 tỉ USD (bị giảm so với 36,9 tỉ trong năm tài chính 2007-2008 do sự suy thoái của nền kinh tế Mỹ khiến cho đầu tư của Harvard đã bị lỗ 37,3 %). Harvard là trường giàu nhất ở Mỹ và cả thế giới. Sự giàu có của họ phần lớn do họ biết cách vận động sự đóng góp của của các nhà hảo tâm và tài quản lý đầu tư tài sản quyên góp được. Chẳng hạn trong các năm 2005, 2006, 2007, 2008 và 2009 tổng giá trị tặng phẩm cho Harvard lần lượt là 597,1; 690,1; 615,0; 595.8 và 590.7 triệu USD.

Để thực hiện các chương trình quyên góp, mỗi đại học có một bộ phận chuyên trách. Chẳng hạn, Đại học Tổng hợp, bang Baltimore có ban điều hành quỹ Fund For Excellence; Đại học Duke có Alumni & Development Records và Đại học Harvard có Alumini Affairs & Development,...

Tài sản mà một người, một tổ chức hiến tặng cho đại học gọi chung là tặng phẩm (gift). Tặng phẩm gồm hai loại tùy ý muốn của người cho (donor): loại được sử dụng ngay (có thể hết trong vài năm học) (gift for current use, expendable gift), loại này ít nhiều bao nhiêu cũng được; loại thứ hai là tặng để làm vốn đầu tư, lấy phần trong lãi để sử dụng (endowment), nên giá trị của nó sẽ tồn tại mãi mãi, loại này phải bằng một lượng tối thiểu quy định bởi từng đại học.

Chẳng hạn với Đại học Harvard thì tối thiểu là 25.000 USD. Về mặt sử dụng, quà tặng sẽ gồm hai loại: loại không hạn chế (unrestricted) là cho nhà trường tùy nghi sử dụng vào việc gì, chương trình gì mà nhà trường thấy cần; loại thứ hai là hạn chế (restricted) là sử dụng theo ý muốn của người tặng vào một chương trình cụ thể nào đó như cho học bổng, hay cho các vận động viên thể thao, hay cho một ghế Giáo sư... Nhà trường sẽ theo đúng ý nguyện của người cho mà sử dụng quà tặng.

A. Các nguồn hiến tặng

Đối tượng để các đại học Mỹ quyên góp gồm sinh viên, cựu sinh viên, cha mẹ, ông bà sinh viên và cựu sinh viên và bạn bè của họ, những người khác, những công ty, những tổ chức kinh tế, tổ chức từ thiện...

1. Sinh viên đang học năm cuối bậc Cử nhân.

Mọi sinh viên năm cuối bậc Cử nhân đều được khuyến cáo tặng cho nhà trường. Chẳng hạn, ở Đại học Havard, sinh viên năm cuối bậc Cử nhân được khuyến cáo tặng tối thiểu 10 USD; còn ở Đại học Duke, tối thiểu là 20,10 USD.

Số tiền tặng này tuy rất ít so với trợ cấp (học bổng) mà sinh viên nhận từ nhà trường, chẳng hạn 41.000USD/năm trong niên khóa 2008-2009 tại Harvard. Nhưng ý nghĩa quan trọng ở chỗ tích tiểu thành đa, và đặc biệt là nhắc nhở cho sinh viên năm cuối trách nhiệm với nhà trường, với đàn em, để rồi sau khi tốt nghiệp, trở thành cựu sinh viên và sẽ đóng góp hàng năm, suốt đời.

2. Cựu sinh viên

Nhà trường có đầy đủ danh sách cựu sinh viên tốt nghiệp theo từng khóa (năm) với thông tin cập nhật về địa chỉ, điện thoại, thư điện tử (email) và những nét chính về nghề nghiệp, chức vụ.

Hàng năm, mọi cựu sinh viên đều được nhắc nhở hoặc bằng thư, email hay điện thoại trực tiếp về nghĩa vụ hiến tặng cho nhà trường. Nhiều cựu sinh viên thành đạt hiến tặng cho nhà trường những tài sản có giá trị lớn. Nhà trường qua Hội Cựu sinh viên rất khôn khéo trong việc tạo cơ hội cho cựu sinh viên gắn bó với nhà trường.

3. Cha mẹ, ông bà và bạn của họ

Cha mẹ sinh viên đang theo học hay cựu sinh viên và bạn bè của họ cũng được nhà trường hàng năm mời gọi hiến tặng tài sản cho nhà trường. Tặng phẩm của họ dồn vào trong một quỹ gọi là Quỹ Cha Mẹ (Parent Fund).

Đặc điểm của quỹ này là không hạn chế, nghĩa là nhà trường tùy nghi sử dụng vào mục đích nào nhà trường thấy cần, và là quỹ tiêu dùng ngay chứ không phải góp vốn đầu tư. Các đại học luôn có chiến dịch tích cực gây Quỹ Cha Mẹ.

Chẳng hạn, Quỹ Cha Mẹ của Đại học Harvard năm học 2008-2009 quyên được 2,3 triệu USD từ hơn 3.400 cha mẹ, ông bà, và bạn của họ. Quỹ Cha Mẹ của Đại học Duke trong năm học 2008-2009 đã quyên được 3,75 triệu USD từ 5.700 người cho. Và trong năm học 2009-2010 này, Duke có chiến dịch vận động cho Quỹ Cha Mẹ để hy vọng quyên được 4 triệu USD từ 5.800 cha mẹ.

4. Những cá nhân hay tổ chức kinh tế, tài chính, doanh nghiệp…

Những nơi có tiềm năng đều được nhà trường vận động hiến tặng. Lòng hảo tâm của họ không những giúp họ được miễn thuế thu nhập hay tài sản của phần hiến tặng mà nhà trường có lợi hơn, đó là thu được nguyên giá trị tặng phẩm miễn thuế chuyển nhượng. Nhiều người hay tổ chức hiến tặng những tặng phẩm có giá trị rất lớn.

Chẳng hạn, năm 2004, Quỹ Hiến Tặng của dòng họ Duke (Duke Endowment) đã hiến tặng 75 triệu USD cho Đại học Duke để trợ cấp tài chính cho sinh viên. Đây là gói quà đơn độc lớn nhất trong lịch sử 81 năm dành cho Quỹ Tặng phẩm Đầu tư của Duke.


Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.

B. Xếp loại nguồn hiến tặng

Các đại học vô cùng khéo léo trong việc vinh danh những người và các cơ sở hiến tặng với mục đích vừa ghi nhận tấm lòng tốt của họ vừa khiến cho họ tiếp tục hiến tặng và những người khác noi gương họ mà hiến tặng. Chẳng hạn, Đại học Duke đã lập ra các câu lạc bộ hiến tặng cho Quỹ Hàng năm như sau:

1. Hiệp hội viên đá tảng

Gồm những người đã hiến tặng cho Quỹ Hàng năm của Duke 5 năm liên tiếp trở lên, và những cựu sinh viên hiến tặng hàng năm kể từ khi tốt nghiệp, cũng được gọi là người hiến tặng suốt đời (lifetime donor). Danh sách thành viên của Hiệp hội viên đá tảng được đổi mới hàng năm. Tên các thành viên của Hiệp hội viên đá tảng được ghi nhận trong danh sách hiến tặng danh dự.

Trong năm học 2008-2009, Đại học Duke tự hào có 20.291 thành viên của Hiệp hội viên đá tảng, trong đó có 2.970 người hiến tặng suốt đời.

2. Câu lạc bộ hiến tặng chủ đạo

Đây là các câu lạc bộ gồm những người hiến tặng mà tổng giá trị tặng phẩm của họ góp phần lớn hơn 70% vào Quỹ Hàng năm. Trong năm học 2008-2009, các câu lạc bộ hiến tặng của Duke có 8.013 thành viên. Tùy theo mức giá trị tặng phẩm, Duke phân câu lạc bộ hiến tặng chủ đạo thành 8 câu lạc bộ với tên gọi và mức giá trị tặng phẩm khác nhau.

Ngoài việc tên được nêu ra trong danh sách hiến tặng danh dự, các thành viên của các câu lạc bộ hiến tặng chủ đạo được mời tham dự các sự kiện về câu lạc bộ hiến tặng chủ đạo; tặng lịch để bàn 18 tháng được in đặc biệt; được mời tham khảo ý kiến và trợ giúp một số vấn đề cho nhà trường; những thành viên của hai câu lạc bộ Cabinet Members of the President's Executive Council và President's Executive Council được khắc tên trên bảng đồng treo ở tòa nhà Allen Building của Đại học Duke; và thành viên của hai câu lạc bộ này được giảm 10% chi phí trong dịch vụ y tế theo chương trình Duke Executive Health Program tại các bệnh viện của Đại học Duke.

Ngoài ra, 5 trường thành viên, cùng với Bảo tàng Nghệ thuật Nasher Museum of Art và Công viên - Vườn Sarah P. Duke Gardens của Đại học Duke cũng vinh danh các người hiến tặng riêng cho họ bằng cách lập các hiệp hội riêng cho cơ sở của họ.

Để tỏ lòng kính trọng và biết ơn những nhà hảo tâm hay cơ quan đã hiến tặng những tặng phẩm có giá trị lớn, hội đồng quản trị đại học có thể quyết định đặt tên một chương trình, một tòa nhà, một cơ sở theo tên người hay cơ quan hiến tặng.

Chẳng hạn Quỹ Bernard Osher Foundation, San Francisco California đã hiến tặng 1 triệu USD cho viện Duke Institute For Learnibg in Retirement, nên Hội đồng quản trị của Đại học Duke đã chấp thuận đặt tên lại cho viện này là Osher Lifelong Learnibg Institue at Duke University.

C. Các thể thức hiến tặng

Cái lợi đầu tiên mà người hiến tặng được hưởng là với giá trị của tặng phẩm từ bao nhiêu đó trở lên thì người hiến tặng sẽ được miễn thuế thu nhập của một số tiền nào đó theo luật định. Người hảo tâm chỉ việc nêu tặng phẩm, chuyên viên của đại học sẽ tính toán các phương án, đưa kết quả cho người hảo tâm chọn.

Một cách tổng quát có hai dạng tặng phẩm: dạng thứ nhất là tặng phẩm được cho hẳn đại học mà người hiến tặng không nhận khoảng thu nhập nào từ đại học. Tặng phẩm dạng này có thể là một số tiền, một số cổ phiếu, một phần hay toàn phần một ngôi nhà, một nhà máy, một trang trại, một bất động sản...

Trong dạng này cũng có thể đại học được hưởng tặng phẩm ngay sau khi hoàn tất thủ tục hiến tặng hay sau một thời gian theo ý muốn của người hiến tặng. Chẳng hạn, tặng ngôi nhà với điều kiện người hiến tặng được ở trong ngôi nhà ấy cho đến khi qua đời, đại học mới sử dụng ngôi nhà.

Dạng thứ hai là tặng phẩm cho đại học mà đại học sẽ trả lại cho người tặng hay người mà người tặng chỉ định một số tiền hàng năm suốt đời (Life Income Gifts) hay tổng số tiền sau một số năm (Charitable Lead Trusts).

1. Quà tặng từ thiện trả hàng năm

Đại học sẽ trả cho người hiến tặng một số tiền cố định mỗi năm cho đến khi người hiến tặng qua đời. Mức tối thiểu của tặng phẩm là 10.000 USD.

2. Tiền từ thiện trả hàng năm dựa trên sự ủy thác

Với thể thức này, Đại học Duke sẽ trả cho người hiến tặng quà hay những người thân của người hiến tặng một số tiền cố định hàng năm, trọn đời hay trong một số năm nhất định (giống như ở thể thức Charitable Gift Annuity trên đây), nhưng khác ở chỗ là mức tiền hoàn trả được hai bên đồng ý xác định ngay lúc hoàn thành thủ tục hiến tặng, và số tiền hoàn trả cao thì số tiền miễn thuế thu nhập thấp, và ngược lại. Đại học Duke mở thể thức này với giá trị hiến tặng ít nhất là 100.000 USD.

3. Tiền từ thiện trả hàng năm không cố định

Thể thức này cũng cung cấp cho người hiến tặng một tỉ lệ phần trăm cố định của giá trị tặng phẩm, mà giá trị này tính theo thị trường của thời điểm hoàn trả hàng năm, chứ không phải giá trị ban đầu như trong thể thức Charitable Remainder Annuity Trust trên đây.

Như vậy số tiền mà người hiến tặng nhận lại hàng năm không cố định, mà tăng hay giảm tùy theo giá trị thị trường của tặng phẩm tăng hay giảm. Do đó, việc hiến tặng theo thể thức Charitable Remainder Unitrust có thể cho ta một cách tránh khỏi thiệt hại bởi lạm phát. Duke mở thể thức hiến tặng này với tặng phẩm tối thiểu là 100.000 USD.


Ảnh minh họa: Nguồn: Internet.

4. Quỹ thu nhập gộp lại

Với những người hảo tâm muốn hiến tặng theo một trong 3 thể thức trên đây, nhưng hoặc vì không đủ giàu hay vì lý do nào đó mà quà tặng không thể vượt quá 10.000 USD, thì Đại học sẽ gom quà tặng của nhiều người lại thành một quỹ hiến tặng theo một trong những thể thức trên và mỗi người hiến tặng hàng năm sẽ nhận được một số tiền theo tỉ lệ giá trị quà tặng của mình trong quỹ ấy. Thể thức này gọi là Pooled Income Funds.

Thể thức này lại chia làm hai loại: loại The Tower Fund (Quỹ hình tháp) dành cho những người hiến tặng muốn có được thu nhập cao trong hiện tại, và loại The Quadrangle Fund (Quỹ hình tứ giác) dành cho những người hiến tặng muốn có thu nhập vừa phải trong ngắn hạn hiện tại và kỳ vọng sẽ có được thu nhập cao hơn trong tương lai dài hạn.

- Loại Ủy thác có lợi cho từ thiện

Một Ủy thác có lợi cho từ thiện là thể thức hiến tặng cho đại học để chuyển các tài sản cho con cháu hay những người khác với trách nhiệm pháp lý về thuế được giảm một cách rất đáng kể.

Hợp đồng ủy thác khiến người hiến tặng trả đều đặn cho Đại học Duke nhiều lần trong một thời hạn được quy định như suốt đời hay một số năm nào đó, mỗi lần một số tiền cố định.

Sau khi thời hạn chấm dứt, tài sản của hợp đồng ủy thác hoặc sẽ được hoàn lại cho người hiến tặng hay cho con cháu hay những người mà người hiến tặng chỉ định trong hợp đồng.

Nếu tài sản hoàn lại cho người hiến tặng thì người hiến tặng nhận được sự giảm thuế lợi tức khi hợp đồng được thành lập.

Nếu tài sản được chuyển cho người khác theo ý muốn của người hiến tặng thì thuế chuyển giá trị tài sản hiến tặng được giảm đáng kể hay được miễn hoàn toàn. Số tiền mà người hiến tặng góp hàng năm cho Duke có thể cố định (fixed annuity payment) hay biến động theo giá trị thị trường (variable unitrust payment).

- Loại tặng phẩm tương ứng

Nhiều cơ sở kinh tế, công ty thực hiện hiến tặng tương ứng (to match gifts) đối với nhân viên, vợ (hay chồng) nhân viên, thành viên của Hội đồng quản trị, và những nhân viên đã nghỉ hưu. Nghĩa là khi một người trong số trên hiến tặng cho đại học thì công ty sẽ hiến tặng cho đại học ấy bằng hay gấp hai, có khi gấp ba giá trị của tặng phẩm mà người ấy tặng cho đại học.

D. Về tặng phẩm đầu tư

Một tặng phẩm đầu tư (endowment) là tặng phẩm dùng để đầu tư sinh lợi và chỉ được dùng một phần nào đó của lợi nhuận, phần còn lại dùng để tái đầu tư, khiến nó trở thành nguồn vốn tự phát triển, được sử dụng vĩnh viễn.

Chẳng hạn năm 1924, James B. Duke hiến tặng 40 triệu USD, để làm quỹ hiến tặng đầu tư ban đầu cho Đại học Duke. Ngày nay, những quỹ hiến tặng đầu tư ấy có giá thị trường khoảng 4,4 tỉ USD trong năm tài chính chấm dứt vào ngày 30/06/2009.

Vài năm trước đây, Quỹ từ thiện của Bill Gates: The Bill & Melinda Gatse Foundation of Seatle hiến tặng 10 triệu USD cho Đại học Duke để hỗ trợ học bổng cho sinh viên cấp Cử nhân và sinh viên trường kinh doanh (Business School).

Như vậy, mỗi quỹ hiến tặng đầu tư với một chức năng nào đó thì mức giá trị phải tương ứng để có thể sử dụng được lâu dài.

E. Quỹ hàng năm

Quỹ Hàng năm của Đại học Duke được tạo ra bởi tặng phẩm hàng năm của sinh viên, cựu sinh viên, cha mẹ sinh viên, cán bộ giảng dạy, nhân viên của nhà trường và thân hữu của họ.

Đây là quỹ chi tiêu chứ không phải để đầu tư, nó giúp nhà trường từ tài trợ sinh viên, trang bị phòng thí nghiệm, máy tính, phát triển giáo trình, đồ án nghiên cứu của sinh viên, trợ cấp nội trú mùa hè, triển lãm trong viện bảo tàng, sửa chữa và nhiều thứ hơn nữa.

Từ nguồn quỹ hiến tặng này, Đại học Harvard tuyển sinh theo chế độ need-blind không những cho sinh viên Mỹ mà cho mọi sinh viên trên thế giới.

Từ năm 2007, Harvard đưa ra nguyên tắc thu tiền của gia đình sinh viên như sau: Nếu thu nhập của gia đình dưới 60.000 USD/năm: không thu gì cả; từ 60.000 đến 120.000 USD/năm: thu từ 0% đến 10%; từ 120.000-180.000 USD/năm thu 10%; nếu thu nhập trên 180.000 USD/năm sẽ thu theo tỉ lệ cao hơn 10% tùy trường hợp cụ thể.

Với số thu như thế từ mỗi sinh viên, so với tổng chi phí 48.868 USD cho năm học 2009-2010, số thiếu hụt sẽ được Harvard cho, khỏi phải vay. Trong năm học 2009-2010, Harvard đã chi ra 147 triệu USD để cấp học bổng cho rất nhiều trong số 6.700 sinh viên cấp Cử nhân với trung bình trên 41.000 USD/sinh viên.

Chính vì có chính sách như thế, các trường loại này đã tuyển chọn được những sinh viên ưu tú nhất của Mỹ (và cả thế giới) và tạo điều kiện để họ được học tập một mạch lên Tiến sĩ với những phương tiện đầy đủ, hiện đại nhất và với những người thầy thuộc loại giỏi nhất.

* Một số kiến nghị

Chính phủ ta cần nghiên cứu để ban hành quy chế miễn thuế thu nhập, thuế tài sản đối với phần hiến tặng cho các đại học (và các Tổ chức từ thiện hợp pháp). Quy chế này sẽ khuyến khích các nhà hảo tâm hiến tặng tài sản cho sự nghiệp giáo dục. Đây là động lực góp phần thúc đẩy việc xã hội hóa giáo dục một cách phi lợi nhuận.


Tài liệu tham khảo:

1.Phạm Phụ, Đoàn Giám sát chuyên đề của Ủy Ban Thường vụ Quốc hội về Giáo dục Đại học, tháng 01-03/2010, 7 Kiến nghị về chính sách/Giải pháp cho Giáo dục Đại học.

2.Financial Overview, Message from the President Drew Gilpin Faust of Harvard University, october 4, 2009.

3.Financial Overview, From the Vice President for Finance and the Treasurer of Harvard, october 4, 2009.

4.Duke Unviversity, Development Annual Reports, http://giving.duke.edu/info/annualreports/index.cfm).

5.Harvard University, Harvard at a Glance, Financial Aid (2009-2010 academic year).

6. Duke University, Parents Program Goals.

7.Duke University, News Releases http://giving.duke.edu/development/news/archive.php.

8.Duke University, Annual Fund Gift Clubs, http://giving.duke.edu/annualfund/giftclubs/.

9.Duke University,Ways to give, http://giving.duke.edu/waystogive/.

10.Duke University, Endowment Funds at Duke, Frequently Asked Questions. http://giving.duke.edu/endowmentfunds/faq/.

11.Duke University, What is the Annual Fund? http://giving.duke.edu/annualfund/faq/.

12.Duke University, Admissions & Financial Aid, and Quick Facts about Duke, http://news.duke.edu/resources/quickfacts.html.

13.Harvard University, Admissions & Financial Aid, and Harvard at a Glace.