Chuyện kể từ miền Bạch Dương

Công việc văn hóa, báo chí của cộng đồng người Việt Nam tại Liên bang Nga đã cho tôi cơ hội đi tới nhiều thành phố lớn - nơi có đông bà con người mình sinh sống và làm việc trên xứ sở Bạch Dương. Những năm gần đây, mỗi dịp đến Xanh Pêtécbua, tôi thường liên hệ trước để đến thăm gia đình nhà khoa học Việt kiều Lê Xuân Anh, GS-TSKH trường Đại học Tổng hợp - Bách khoa Xanh Pêtécbua, nguyên là Chủ tịch Chi hội người Việt Nam định cư tại thành phố.

Thời gian như thể thoi đưa, thoáng đó đã mấy năm trôi qua! Trong tôi vẫn lưu ấn tượng về những cuộc gặp gỡ với gia đình GS Lê Xuân Anh ở nhà anh: Đó là một gia đình hạnh phúc! Những suy nghĩ cùng liên tưởng cứ trở đi trở lại: Nghị lực của một nhà trí thức Việt Nam nơi đất lạ; một nàng dâu Nga hết lòng tận tụy chăm sóc chồng con; hai cậu con trai đã sớm bộc lộ tư chất thông minh đi theo con đường khoa học của cha; tình cảm thương yêu đùm bọc lẫn nhau của những người Việt Nam xa xứ…

Đường tới nước Nga

Nhìn về lĩnh vực sự nghiệp khoa học, GS Lê Xuân Anh thuộc số không nhiều những người Việt Nam ở Liên bang Nga thành đạt. Đường học tập đã đưa ông tới nước Nga, được về nghiên cứu ở một trường đại học danh tiếng tầm cỡ thế giới: Đại học Tổng hợp Kỹ thuật Lêningrát (nay là Đại học Tổng hợp - Bách khoa Xanh Pêtécbua). Gặp trường tốt, thầy giỏi, bản thân có năng lực, sau khi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ ngành khoa học - kỹ thuật (1972), ông được tiếp tục nghiên cứu và được mời giảng dạy tại trường.

Năm 1990, ông bảo vệ thành công luận án tiến sĩ khoa học về đề tài “Động lực học các cơ hệ có lực ma sát Culon”.Nội dung luận án được in thành sách (1999), trở thành một môn học mới cho sinh viên của trường và tác giả được phong học hàm Giáo sư. Nhà xuất bản Springer của Cộng đồng châu Âu đã cho dịch tác phẩm trên ra tiếng Anh và in ở CHLB Đức (2003). Cuốn sách dày 269 trang, được phát hành ở 8 thành phố và đặc khu lớn trên thế giới là Berlin, Heidelberg, New York, Hồng Kông, London, Milan, Paris, Tokyo. Công việc chỉnh lý, bổ sung những ví dụ cho dễ hiểu (theo yêu cầu của nhà xuất bản) được tác giả thực hiện trong thời gian mà sức khoẻ còn rất khó khăn do hậu quả của căn bệnh tai biến mạch máu não.

 

Ở Liên bang Nga, danh hiệu Giáo sư không phải là nhất thành bất biến mà có bầu lại sau một thời gian quy định. GS Lê Xuân Anh không những luôn giữ vững được danh hiệu cao quý ấy mà ngày 31/5/2004, ông còn được Hội đồng khoa học trường Đại học Tổng hợp - Bách khoa quốc gia Xanh Pêtécbua ra quyết định phong danh hiệu “Giáo sư công huân” - danh hiệu dành cho những giáo sư có công trạng, có đóng góp giá trị vào nền khoa học.

Hạt giống tốt của thế hệ thứ hai

Những người Việt Nam sang Liên bang Xô Viết (Liên Xô) học tập cùng thời với Giáo sư Lê Xuân Anh (vào những thập kỷ đầu của nửa cuối thế kỷ trước) nay vẫn thường được coi là thế hệ thứ nhất từ Việt Nam tới xứ sở Bạch Dương.

Cứ sau mỗi lần gặp và nói chuyện về học tập với hai cậu con trai của GS Lê Xuân Anh (Alếchxanđrơ và Xécgây), tôi thường có ý nghĩ rằng: hổ phụ sinh hổ tử…!

Không khí bữa ăn trưa (26/3/2005) của gia đình GS Lê Xuân Anh bỗng sôi nổi hẳn lên bởi cú điện thoại của cậu con trai lớn Alếchxanđrơ gọi từ trường đại học về báo tin: Điểm thi Olympic môn vật lý của cậu em Xécgây (học sinh lớp 11 - lớp cuối cấp phổ thông trung học) là 5 (bậc điểm tối đa)!

GS Lê Xuân Anh sung sướng, siết chặt tay vợ và cậu con trai Xécgây. Cả nhà cùng reo vui, hân hoan. Bà Natalia lấy từ trong tủ ra chai rượu Cognac, mọi người cùng nâng cốc cạn ly. Như vậy còn lại môn toán sẽ thi vào ngày hôm sau, chỉ cần đạt điểm 3 thì Xécgây cũng đỗ thẳng vào đại học mà không cần phải dự thi tuyển vào tháng 8 tới. Mấy hôm sau, được biết Xécgây đạt điểm 4 môn toán, tôi hình dung ra không khí đầm ấm, phấn khởi của gia đình khi nhận được tin vui này.

5 năm trước đó, Alếchxanđrơ cũng đã đem niềm vui lớn về cho cha mẹ: Cả hai môn thi Olympic toán và vật lý đều đạt điểm 5. Không những cậu đỗ thẳng vào đại học mà còn được tự chọn ngành học mà mình yêu thích: toán cơ. Trong suốt 4 năm học tập ở Đại học Tổng hợp - Bách khoa Xanh Pêtécbua, Alếchxanđrơ luôn đạt kết quả xuất sắc.

Bản luận văn cử nhân của Alếchxanđrơ “Mô hình hóa động lực học đĩa có bụi trong trường chuyển động các vật thể có tâm” đã được GS Kripsov A. M. (Phó chủ nhiệm khoa Lý thuyết kim loại) đánh giá rất cao, với lời kết luận: “Tương lai chúng ta có một nhà khoa học trẻ tài năng”. Tốt nghiệp đại học loại ưu, Alếchxanđrơ tiếp tục chương trình cao học với đề tài nghiên cứu: “Mô hình hóa sự hình thành các hệ thống hành tinh do kết quả của quá trình quy tụ những đám mây bụi”.

Hai anh em Alếchxanđrơ và Xécgây rất thương nhau, tối tối cùng nhau học tập, đàm luận bên bàn máy tính. Cả hai đều có ý thức tự lập sớm. Vừa đảm bảo học tập luôn giỏi, hai anh em còn nhận thêm phần việc vừa sức từ một công ty tin học để đem về nhà làm thêm vào các ngày nghỉ. Khoản thu nhập hàng tháng đủ để các em chi tiêu ngoài gia đình mà không phải xin tiền của bố mẹ. Đọc báo thấy luật mới cho phép ở tuổi thiếu niên vẫn có thể được mở công ty (nếu đáp ứng đủ một số điều kiện), Xécgây liền bàn với anh trai và nêu ý tưởng lập một công ty chuyên về tin học lấy tên là “Lê”. Trong khi việc ấy mới ở bước ý định, hai anh em xin sử dụng tư cách pháp nhân công ty của người nhà để mở trang web, đăng quảng cáo, làm thử và đã có khách hàng đầu tiên.

Lễ mừng sinh nhật lần thứ 70 của GS Lê Xuân Anh (25/1/2005) được tổ chức trang trọng tại Nhà hàng Mê Kông ở Xanh Pêtécbua. Trước rất đông bạn bè đồng nghiệp của cha, các cô bác trong Hội đồng hương thành phố, Đoàn đại biểu Hội người Việt Nam định cư tại Liên bang Nga, người thân của gia đình…, Alếchxanđrơ đã phát biểu những lời thật cảm động: “Chúng con cám ơn bố nhiều lắm bởi sự dạy dỗ, giáo dục rất tốt. Kính chúc và cầu mong bố sống lâu cùng mẹ và chúng con...!”Tâm sự về dự định tương lai, cả Alếchxanđrơ và Xécgây đều thể hiện mong muốn phấn đấu học giỏi để sau này phục vụ cho nước Nga quê mẹ và cho Việt Nam quê cha.

Đau đáu nhớ quê hương

Hơn một lần GS Lê Xuân Anh tâm sự với người thân về những ân nghĩa mà mình được nhận để có thành quả trong sự nghiệp. Đó là quê hương Hà Tĩnh(*), nơi ấy từng có người cậu ruột là nhà trí thức Hà Huy Giáp đã dìu dắt mình; là nước Nga có trường Đại học Tổng hợp - Bách khoa Xanh Pêtécbua; là anh chị em trong Hội đồng hương Việt Nam… Ông đặc biệt mang ơn người vợ Nga hiền thục (bác sĩ Natalia Alếchxâyépna) ngày ngày hết lòng chăm sóc chồng con, nhất là trong những năm tháng mà căn bệnh hiểm nghèo cứ đeo bám, không buông tha ông.

Năm 2005, TS Trương Quang Giáo (Chủ tịch Hội người Việt Nam định cư tại LB Nga) được cử tham gia Đoàn đại biểu Việt kiều từ nhiều quốc gia trên thế giới về thăm quê hương theo lời mời của Ủy ban về người Việt Nam ở nước ngoài. Tại cuộc gặp gỡ chung để báo cáo và buổi tới chào tạm biệt nhà lãnh đạo cao nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam, Tổng bí thư Nông Đức Mạnh đều không quên gửi lời thăm riêng đối với GS Lê Xuân Anh. Lúc tiếp nhận tình cảm ân cần ấy, GS Lê Xuân Anh vô cùng xúc động, bồi hồi nhắc lại những ấn tượng tốt đẹp, rất đỗi kính trọng chẳng thể mờ phai… của một thuở học đường thành “Len” năm xưa.

Mùa xuân 2006, GS Lê Xuân Anh đã kịp thực hiện mơ ước lớn bấy lâu nay của cả gia đình: đưa vợ và hai con trai về thăm quê hương Việt Nam. Trở lại Nga, ông hồ hởi nói chuyện với tôi qua điện thoại: “Cả nhà vui lắm! Mình có cảm hứng mới về khoa học - đang phát triển một định luật!”

Thế rồi, ông không qua khỏi được căn bệnh hiểm nghèo... !

*

Hôm nay, trên quê nhà, tôi viết những dòng này để nói giùm tâm nguyện của một nhà khoa học có tài người Việt ở Nga luôn đau đáu hướng về Đất Mẹ. Ông thổ lộ cùng tôi trong buổi gặp gỡ cuối cùng tại tư gia ở cố đô nước Nga: Mình mong muốn đến cháy lòng được xuất bản cuốn sách Động lực học các cơ hệ có lực ma sát Culon bằng tiếng Việt, đưa kết quả các công trình nghiên cứu ấy ứng dụng vào việc xây cột điện cao thế qua sông, lắp cột ăng ten, dựng cần cẩu… trên quê hương - nhằm đóng góp hữu ích vào sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa Tổ quốc Việt Nam.

Thuở nhỏ, tôi nghe và tin người già ở quê mình kể rằng, mỗi người được sinh ra trên đời đều ứng với một ngôi sao ở trên trời. Sao băng (sao rơi về trái đất) xảy ra khi người tương ứng với ngôi sao ấy về cõi vĩnh hằng. Giờ đây, ở thế giới hư vô, ông thỏa ước đi về. Trên bầu trời hằng hà sa số những vì sao đêm nay, biết đâu chẳng có một ngôi của ông chọn hướng rơi về Đất Mẹ!
 



(*) Giáo sư-TSKH Lê Xuân Anh là người làng Thịnh Xá, xã Sơn Thịnh, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh.