HV99 - Tưởng nhớ cha tôi, nhà văn Nam Cao

Cha tôi tên thật là Trần Hữu Tri, sinh ngày 29-10-1915 tại làng Đại Hoàng, tổng Cao Đà, phủ Nam Sang, tỉnh Hà Nam (nay là xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam). Cha tôi là con trai trưởng của ông Trần Hữu Huệ, cháu nội cụ Trần Hữu Trung, một nhà Nho yêu nước ở làng Đại Hoàng.

Bà nội tôi là bà Trần Thị Minh, con cụ Trần Thị Vân ở cùng quê. Cụ Vân sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo, lại mồ côi từ nhỏ nên vô cùng lam lũ, cực khổ. Lớn lên lấy phải người chồng ham mê cờ bạc. Mới 20 tuổi, vừa sinh được người con gái thì chồng bị thua bạc, đã đem bán hết nhà cửa, ruộng vườn để trả nợ rồi bỏ đi biệt xứ. Người vợ trẻ quyết tâm ở vậy nuôi con khôn lớn và gây dựng lại cơ đồ. Sau này, cụ Vân chọn ông Huệ làm con rể rồi đón về sống cùng nhà. Nhưng ông Huệ lại thích bay nhảy, nên sau khi lấy vợ được ít ngày, ông ra thành phố Nam Định, mở cửa hàng buôn đồ gỗ. Do vậy, những ngày ấu thơ của Nam Cao chỉ có mẹ và bà ngoại vỗ về, yêu thương, chăm sóc là chính.

Cha tôi bắt đầu đi học ở trường làng vào năm 1922. Thầy dạy đầu tiên của người là cụ Trần Khang Lân - một trí thức yêu nước cùng quê. Ba năm sau, ông nội tôi đón con trai tới thành phố Nam Định, cho học ở trường Cửa Bắc. Tiếp theo, người học ở trường Thành Chung (nay là trường THPT chuyên Lê Hồng Phong - Nam Định).

Cha tôi lấy vợ năm 18 tuổi. Đám cưới diễn ra ngày 2-10-1933. Mẹ tôi tên là Trần Thị Sen, người con gái thứ năm của một gia đình khá giả cùng quê. Sau khi cưới vợ một tháng, cha tôi rời nhà vào Sài Gòn kiếm việc làm. Ở đấy, vì có trình độ văn hóa và ngoại ngữ nên được một hiệu may âu phục thuê để quản lý sổ sách và giao dịch với khách hàng người ngoại quốc. Ở Sài Gòn, cha tôi có điều kiện tiếp xúc với thợ thuyền, phu phen. Được gặp gỡ những công nhân, trí thức yêu nước, những cán bộ hoạt động trong các tổ chức Cách mạng bí mật, cha tôi rất khâm phục họ, muốn noi gương họ và cũng muốn được như họ nên quyết tâm học tập thêm để vươn lên. Rồi người còn khát khao những chuyến đi xa: đi Paris, đi Marseille, cả đi Mỹ nữa. Nhưng mộng viễn du chưa thành thì lại bị trận ốm thập tử nhất sinh đẩy về nơi chôn nhau cắt rốn.

Sau ngót ba năm làm việc ở Sài Gòn mà trên đường về quê đã phải bán đi hầu hết tư trang để chi tiêu, khi tới được nhà, bản thân chỉ còn da bọc xương mà gia cảnh lại vô cùng bi đát. Bởi người cha vừa bị phá sản vì buôn bán thua lỗ; bà ngoại đã già yếu, lại quá buồn tủi nên khóc lóc cả ngày; một đàn em nheo nhóc, đói khát, thất học; người mẹ cố oằn lưng lên để mong vực dậy cái cơ ngơi đang sụp đổ, nhưng đành bất lực. Người vợ trẻ thấy chồng ốm đau, tàn tạ, vội đem bán đôi khuyên vàng là của hồi môn ngày cưới để lấy tiền thuốc thang cho chồng.

Chạy chữa tích cực một thời gian, bệnh của cha tôi thuyên giảm. Người bắt đầu đến với văn chương. Những truyện ngắn: Cảnh cuối cùng, Hai cái xác, Nghèo, Đui mù, Một bà hào hiệp… được viết vào thời gian này, in ở báo Hữu Ích Tiểu Thuyết Thứ Bảy, với những bút danh Thúy Rư, Xuân Du, Nguyệt. Cũng vào dịp này, vợ chồng được gần gũi nhau nên mẹ tôi mang thai và sinh con gái vào ngày 20-9-1938, khi ấy hai người cưới nhau đã tròn 5 năm. Ngày con ra đời, cha cũng vắng nhà. Bởi lúc ấy người đang dạy học tại trường tư thục Công Thanh tại Hà Nội. Trường này do một người trong họ mở. Ông thuê cha tôi vừa làm hiệu trưởng vừa dạy hai lớp nhất, nhì. Trong thời gian dạy ở đây, cha tôi vô cùng tận tụy. Do vậy, hình ảnh của người hiện lên trong đầu học sinh như thế này đây:

Ngôi nhà nhỏ bên bờ hồ Tây

Gác lộng gió là lớp của thầy

Thầy Nam Cao, người thầy hiền hậu,

Chẳng phạt ai, ai cũng kính thầy

Giảng dạy hết lòng vì trò nhỏ

Com-lê sờn, hai bộ đổi thay

Một trò nghèo định xin nghỉ học

Cảm thương, học phí trừ lương thầy…

Cha tôi dạy ở trường Công Thanh được ba năm thì bọn phát xít Nhật chiếm mất trường nên phải rời Hà Nội vào năm 1941 về dạy ở trường tư thục Kỳ Giang thuộc tỉnh Thái Bình và viết văn. Người đưa in truyện Cái lò gạch cũ ở nhà xuất bản Đời Mới. Nhà xuất bản đổi tên truyện là Đôi lứa xứng đôi. Khi tái bản vào năm 1946 cha tôi đổi tên là Chí Phèo. Và cái tên ấy tồn tại cho tới hôm nay.